Waar zit PFAS in? Van koekenpan tot koffie, met bewijsniveau per categorie

Je las ergens dat je koekenpan PFAS kan bevatten, of misschien je regenjas, en nu vraag je je af: waar zit dat spul eigenlijk nog meer in? Logische vraag, want het antwoord ligt genuanceerder dan “het zit overal in”. Sommige productcategorieën zijn keihard aangetoond én dragen substantieel bij aan wat je binnenkrijgt, andere bevatten PFAS die zo stevig vastzit dat er in de praktijk weinig van vrijkomt, en bij weer andere is er simpelweg nog te weinig onderzoek. Zelfs het RIVM zegt zelf dat een volledig overzicht niet bestaat. Hier krijg je wel het meest complete beeld dat op dit moment beschikbaar is, gebaseerd op het eigen RIVM-onderzoek naar alle PFAS-bronnen.

Het overzicht in één tabel

Twee dingen zijn belangrijk om uit elkaar te houden: of er PFAS in een product zit, en of dat ook daadwerkelijk relevant bijdraagt aan wat jij binnenkrijgt. Een pan met PTFE bevat PFAS, maar die zit zo stevig gebonden dat er bij normaal gebruik weinig vrijkomt. Een impregneerspray bevat PFAS die je juist rechtstreeks inademt. Vandaar twee kolommen. Let bij de rijen met “organisch fluor” op: dat is een screeningsmethode (Total Organic Fluorine) die aantoont dat er waarschijnlijk PFAS aanwezig is, maar niet welke specifieke stof, en soms ook andere fluorverbindingen kan meten. Dat is dus een indicatie, geen labidentificatie van een specifieke PFAS zoals bij RIVM- of NVWA-onderzoek.

De categorieën die volgens het RIVM het meest bijdragen

Het RIVM bracht in 2025 systematisch alle PFAS-bronnen buiten voeding en drinkwater in kaart, en prioriteerde ze op basis van hoeveel ze daadwerkelijk bijdragen aan blootstelling. Vijf categorieën kwamen daar als belangrijkst uit: waterafstotende kleding, impregneer- en smeermiddelensprays, persoonlijke verzorgingsproducten, huisstof en binnenlucht.

Interessant is dat de textielsector veruit de grootste gebruiker van PFAS in Europa is, met een geschat jaarlijks gebruik van 41.000 tot 143.000 ton. Meer dan drie kwart daarvan bestaat uit polymeren zoals PTFE, aangebracht als dunne coating die bij slijtage deels kan vrijkomen. Bij jonge kinderen is dit extra relevant omdat zij op kleding kunnen sabbelen of bijten.

Bij persoonlijke verzorgingsproducten valt iets op dat weerspreekt wat je vaak leest: slechts 1,1 tot 1,4% van alle geregistreerde producten bevat daadwerkelijk PFAS, met het hoogste percentage bij decoratieve cosmetica (3,76%) en veel lager bij bijvoorbeeld parfum (0,03%). Het is dus niet zo dat “cosmetica” als hele categorie verdacht is, eerder een klein deel ervan.

Ook condooms en glijmiddelen zijn getest: bij 14% van 29 onderzochte producten werd organisch fluor aangetroffen, met name bij glijmiddelen (25%) iets vaker dan bij condooms zelf (12%). Nederlandse of Europese vervolgstudies hierover zijn er nog niet, dit is vooralsnog vooral Amerikaans consumentenonderzoek.

Bij tandpasta gaat het specifiek om een bewust toegevoegde glans- en smeerstof, uitgewerkt in het artikel over PFAS in tandpasta. Tampons en maandverband zijn apart onderzocht op de vezelbehandeling, met tampons opvallend genoeg onder de detectielimiet, zoals je kunt lezen in het artikel over PFAS in tampons en maandverband. En bij luiers speelt vooral de absorberende laag een rol, zie het artikel over PFAS in luiers.

Keuken en kookgerei

PTFE, oftewel Teflon, is zelf een fluorpolymeer en dus onderdeel van de PFAS-familie, ook al gedraagt het zich anders dan kleine, mobiele PFAS zoals PFOA. Die antiaanbaklaag zit niet alleen in je koekenpan, maar in vrijwel elk keukenproduct met een gladde, niet-plakkende coating, en dat zijn er meer dan je in eerste instantie zou bedenken. Per productgroep vind je op deze site een uitgewerkte, geteste pagina:

Pannen en merken: koekenpan, wokpan, grillpan, braadpan, steelpan, hapjespan, pannenkoekenpan, frituurpan, complete pannensets, en de merken Tefal en Le Creuset apart.

Elektrische apparaten met coating: airfryer (met Ninja en Philips apart getest), contactgrill, wafelijzer, tosti-ijzer, broodbakmachine, multicooker, rijstkoker, slowcooker en gourmetstel.

Apparaten met waterdoorstroom (risico zit meer bij interne onderdelen dan bij een zichtbare coating): waterkoker, koffiezetapparaat, melkopschuimer.

Bakbenodigdheden: bakpapier, siliconen bakmatten, springvormen, snijplanken, spatels, en algemeen PFAS-vrij keukengerei als startpunt.

Voeding en drank

Voeding is voor de meeste Nederlanders de grootste bron van PFAS-blootstelling, meer dan drie keer zoveel als drinkwater. Vis, met name kabeljauw, spant de kroon in de volledige RIVM-ranglijst voor voeding, gevolgd door eieren, vlees en zuivel. Koffie en brood zitten qua concentratie een stuk lager, maar zijn het vermelden waard omdat de bron heel anders is dan bij vis. Bij koffie is de precieze route nog niet volledig vastgesteld: de koffieplant kan PFAS opnemen uit verontreinigde grond en water, vergelijkbaar met hoe groente en fruit dat doen via pesticiden en bodemopname, en mogelijk speelt ook de verwerking een rol. Bij brood en andere graanproducten gaat het om TFA, een afbraakproduct van PFAS-pesticiden dat in 2025 in meer dan acht op de tien Europese graanmonsters werd aangetroffen. De hoeveelheid via brood is klein vergeleken met de hoeveelheid TFA die via drinkwater binnenkomt, maar de aanwezigheid zelf is wel degelijk aangetoond. Ook wijn is apart onderzocht, met vergelijkbaar lage concentraties, en voor drinkwater zelf maakt niet elk kraanwaterfilter daadwerkelijk verschil.

Verpakking

Vetwerende en waterafstotende verpakkingen zoals pizzadozen, patatbakjes en popcornzakken, vaak van karton, zijn een bekende PFAS-bron, terwijl gewoon verpakkingsplastic dat meestal niet is — “plastic” als geheel is zelfs veel minder vaak een bron dan mensen aannemen.

Kleding en outdoor

Waterafstotende kleding en uitrusting vormen, zoals hierboven al bleek, de grootste PFAS-gebruiker van heel Europa. DWR-coatings op regenjassen en waterdichte wandelschoenen werken via hetzelfde principe, zoals uitgewerkt in de artikelen over PFAS in kleding, PFAS in regenjassen en PFAS in wandelschoenen. Ook rugzakken vallen hieronder: uit tests bij kinderrugzakken bleek 68% aantoonbaar organisch fluor te bevatten, met de volledige uitleg in het artikel over PFAS in rugzakken.

Industrie, bouw, techniek en gezondheidszorg

Dit is de categorie die in de meeste “waar zit PFAS in”-lijstjes ontbreekt, terwijl het volgens het RIVM om aanzienlijke hoeveelheden gaat. Medische hulpmiddelen zoals katheters, stents, wondverband en inhalatoren bevatten PFAS, net als elektronica, bouwmaterialen (dakbedekking, kabels), voertuigen en de energiesector (lithium-ion batterijen, zonnepanelen). Het verschil met textiel of sprays is dat de PFAS hier meestal stevig gebonden zit in het materiaal, waardoor er bij normaal gebruik weinig vrijkomt. Voor medische hulpmiddelen geldt bovendien dat de gezondheidswinst van het product moet worden afgewogen tegen het PFAS-risico, iets wat bij een koekenpan niet speelt.

Deze categorieën zijn dus niet “veilig” in de zin dat er geen PFAS in zit, wel in de zin dat de kans dat jij er via normaal gebruik veel van binnenkrijgt, klein is.

Huis en schoonmaak

Ook in huis duikt PFAS op, van vlekbestendige tapijten en meubelstoffen tot bepaalde schoonmaakmiddelen. Dit hangt samen met huisstof en binnenlucht, twee bronnen die het RIVM specifiek noemt als relevant, vooral voor kinderen die meer stof binnenkrijgen door op de grond te kruipen en dingen in hun mond te stoppen. Met gerichte seizoenskeuzes, zoals bij lenteschoonmaak zonder PFAS, is hier al winst te behalen.

Wat vaak ten onrechte als PFAS-bron wordt gezien

Niet alles wat “chemisch” klinkt of “plastic” is, bevat automatisch PFAS. Standaard kunststoffen zoals PE, PP en PET staan niet eens op het rijtje van bekende PFAS-bronnen dat het RIVM zelf hanteert. Ook conservenblik heeft geen sterk bewijs achter zich, al is dat vooral een gebrek aan onderzoek en geen harde geruststelling. En bij tandflos, vaak genoemd als evidente bron, benadrukt het RIVM zelf dat het bewijs voor een daadwerkelijk effect op je bloedwaarden onvoldoende is, ondanks dat de stof er bewust in zit. Diezelfde aanname dat “plastic” vanzelfsprekend een PFAS-bron is, blijkt bij nader onderzoek in PFAS in plastic evenmin te kloppen.

Hoe herken je het zelf

Een paar patronen komen in bijna elke categorie terug. Waar een product waterdicht, vetwerend of vlekbestendig moet zijn, is de kans op PFAS het grootst, en is de kans dat het ook echt vrijkomt het hoogst bij sprays en textiel, lager bij stevig gebonden materialen zoals elektronica of bouwmaterialen. Claims als “PFOA-vrij” garanderen niet dat de rest van de PFAS-familie ook afwezig is, alleen echt PFAS-vrij doet dat. En etikettering is vaak niet verplicht, dus bij twijfel is de functie van het product een betere leidraad dan het label, of de concrete signalen die je kunt herkennen op productinformatie.

Veelgestelde vragen over waar PFAS in zit

Wat is de grootste bron van PFAS in je dagelijks leven?

Voor de meeste mensen is dat voeding, met vis als grootste bijdrager, gevolgd door drinkwater. Buiten voeding en water om is waterafstotende kleding volgens het RIVM de grootste bron, gevolgd door impregneer- en smeermiddelensprays.

Is dit een compleet overzicht van alle producten met PFAS?

Nee, en dat zegt het RIVM ook zelf over zijn eigen onderzoek. Er is te weinig data over minder onderzochte categorieën zoals speelgoed, en onbedoelde verontreiniging via grondstoffen wordt vaak niet meegenomen in marktonderzoek. Dit overzicht is het meest complete beeld dat op dit moment beschikbaar is, geen gesloten lijst.

Zit er PFAS in alles wat plastic of waterdicht is?

Nee. Plastic als geheel bevat meestal geen PFAS, met een paar specifieke uitzonderingen. Waterdichtheid is wel een sterkere indicator, vooral bij kleding en verpakking, omdat PFAS daar functioneel voor wordt ingezet.

Is elke bron met PFAS even zorgwekkend?

Nee. Het RIVM maakt expliciet onderscheid tussen aanwezigheid en daadwerkelijke bijdrage aan blootstelling. PFAS in een stevig gebonden coating op elektronica of in een medisch implantaat komt in de praktijk nauwelijks vrij, terwijl PFAS in een spray die je inademt of textiel dat slijt juist wel relevant is.

Kan ik PFAS volledig vermijden?

Niet volledig, de stoffen zitten inmiddels te verspreid in het milieu voor 100% vermijding. Wel kun je de blootstelling verminderen door gevarieerd te eten, bewuste productkeuzes te maken bij waterafstotende of vetwerende items, en te kiezen voor alternatieven waar die beschikbaar zijn.

Conclusie

PFAS duikt op in veel meer productcategorieën dan de meeste mensen verwachten, van je kopje koffie tot medische implantaten, maar niet overal in gelijke mate en niet altijd met hetzelfde risico. Volgens het RIVM zijn waterafstotende kleding, impregneersprays, persoonlijke verzorgingsproducten, huisstof en binnenlucht de categorieën die het meest bijdragen aan wat je daadwerkelijk binnenkrijgt. Categorieën als elektronica, bouwmaterialen en medische hulpmiddelen bevatten wel degelijk PFAS, maar meestal in stevig gebonden vorm die weinig vrijkomt. Zelfs het RIVM erkent dat een compleet overzicht niet bestaat, dus behandel dit als het meest actuele beeld, niet als een afgesloten lijst.

Bronnen

• Affourtit F, Verbruggen T. Inventarisatie en prioritering van PFAS-bronnen anders dan voedsel en drinkwater. RIVM-briefrapport 2025-0118, RIVM, 2025.
• RIVM. PFAS / PFAS in voedsel. Geraadpleegd via rivm.nl
• Wageningen University & Research (2023). Risicobeoordeling van blootstelling aan PFAS via voedsel en drinkwater in Nederland.
• Pesticide Action Network Europe (2025). Onderzoek naar TFA in graanproducten in 16 Europese landen.
• Mamavation (onderzoek kinderrugzakken, matrasbeschermers, condooms & glijmiddelen). Geraadpleegd via mamavation.com
• American Chemical Society, Environmental Science & Technology Letters (2023). Per- and Polyfluoroalkyl Substances in Toilet Paper and the Impact on Wastewater Systems.