Waar zit PFAS in? Van koekenpan tot koffie, met bewijsniveau per categorie

Je las ergens dat je koekenpan PFAS kan bevatten, of misschien je regenjas, en nu vraag je je af: waar zit dat spul eigenlijk nog meer in? Logische vraag, want het antwoord ligt genuanceerder dan “het zit overal in”. Sommige productcategorieën zijn keihard aangetoond én dragen volgens het RIVM waarschijnlijk flink bij aan wat je binnenkrijgt, andere bevatten PFAS die zo stevig vastzit dat er in de praktijk weinig van vrijkomt, en bij weer andere is er simpelweg nog te weinig onderzoek. Zelfs het RIVM zegt zelf dat een volledig overzicht niet bestaat. Hier krijg je een zo breed mogelijk beeld, met als basis het RIVM-onderzoek naar alle bekende PFAS-bronnen buiten voeding en drinkwater, aangevuld met het RIVM-onderzoek naar voeding.

In het kort

• PFAS zit vooral in producten die water, vet of vuil moeten afstoten, zoals antiaanbakpannen, waterafstotende kleding, impregneersprays en vetwerende kartonnen verpakkingen.
• Voeding is de grootste bekende bron: via voedsel krijg je volgens het RIVM meer dan drie keer zoveel PFAS binnen als via drinkwater, met vis als grootste bijdrager.
• Buiten voeding en drinkwater beoordeelt het RIVM textiel en kleding, impregneer- en smeermiddelensprays, een klein deel van de verzorgingsproducten, huisstof en binnenlucht als de bronnen die waarschijnlijk het meest bijdragen, al is nog niet berekend hoeveel.
• Aanwezigheid is niet hetzelfde als blootstelling: in elektronica, bouwmaterialen, voertuigen en medische hulpmiddelen zit PFAS meestal zo stevig gebonden dat er bij normaal gebruik weinig vrijkomt.
• Tandpasta en standaard plastic zoals PE, PP en PET zijn geen bekende PFAS-bronnen, en een volledig overzicht van alle producten met PFAS bestaat volgens het RIVM zelf niet.

Het overzicht in één tabel

Twee dingen zijn belangrijk om uit elkaar te houden: of er PFAS in een product zit, en of dat ook daadwerkelijk relevant bijdraagt aan wat jij binnenkrijgt. Een pan met PTFE bevat PFAS, maar die zit zo stevig gebonden dat er bij normaal gebruik weinig vrijkomt. Een impregneerspray bevat PFAS die je juist rechtstreeks inademt. Vandaar twee kolommen. Staat er “(RIVM)” bij de bijdrage, dan komt die inschatting van het RIVM zelf; bij de overige rijen is de bijdrage niet apart onderzocht en geef ik aan wat er wel bekend is. Let bij de rijen met “organisch fluor” op: dat is een screeningsmethode (Total Organic Fluorine) die aantoont dat er waarschijnlijk PFAS aanwezig is, maar niet welke specifieke stof, en soms ook andere fluorverbindingen kan meten. Dat is dus een indicatie, geen labidentificatie van een specifieke PFAS zoals bij RIVM- of NVWA-onderzoek.

De categorieën die volgens het RIVM het meest bijdragen

Het RIVM bracht in 2025 systematisch alle bekende PFAS-bronnen buiten voeding, drinkwater en voedselverpakkingen in kaart, en beoordeelde welke waarschijnlijk het meest bijdragen aan blootstelling. Dat gebeurde kwalitatief: hoeveel PFAS je via elke bron precies binnenkrijgt, rekent het RIVM pas in vervolgonderzoek uit. Vijf bronnen kwamen als belangrijkst naar voren: textiel en kleding (waaronder waterafstotende kleding, tapijt en meubelstof), impregneer- en smeermiddelensprays, een klein deel van de persoonlijke verzorgingsproducten, huisstof en binnenlucht.

De textielsector is een van de grootste gebruikers van PFAS in Europa, met een geschat jaarlijks gebruik van 41.000 tot 143.000 ton. Meer dan driekwart daarvan bestaat uit polymeren zoals PTFE, aangebracht als dunne coating die bij slijtage deels kan vrijkomen. Bij jonge kinderen is dit extra relevant omdat zij op kleding kunnen sabbelen of bijten.

Bij persoonlijke verzorgingsproducten valt iets op dat weerspreekt wat je vaak leest: slechts 1,1 tot 1,4% van alle geregistreerde producten bevat daadwerkelijk PFAS, met het hoogste percentage bij decoratieve cosmetica (3,76%) en veel lager bij bijvoorbeeld parfum (0,03%). Het is dus niet zo dat “cosmetica” als hele categorie verdacht is, eerder een klein deel ervan.

Ook condooms en glijmiddelen zijn getest: bij 14% van 29 onderzochte producten werd organisch fluor aangetroffen, met name bij glijmiddelen (25%) iets vaker dan bij condooms zelf (12%). Nederlandse of Europese vervolgstudies hierover zijn er nog niet, dit is vooralsnog vooral Amerikaans consumentenonderzoek.

In mondverzorging zit het aangetoonde risico in bepaalde flosdraad met een PTFE-coating, terwijl tandpasta zelf geen bekende PFAS-bron is, ook al bevat het fluoride. Bij tampons en maandverband zat het organisch fluor in Amerikaans onderzoek vaker in de wikkel of de buitenste laag dan in het deel dat je huid raakt, en bleven tampons in Chinees onderzoek onder de detectielimiet. En bij luiers testten wasbare varianten in Amerikaans onderzoek juist vaker positief dan wegwerpluiers, vooral door de waterdichte buitenhoes.

Keuken en kookgerei

PTFE, oftewel Teflon, is zelf een fluorpolymeer en dus onderdeel van de PFAS-familie, ook al gedraagt het zich anders dan kleine, mobiele PFAS zoals PFOA. Die antiaanbaklaag zit niet alleen in je koekenpan, maar in veel keukenproducten met een gladde, niet-plakkende coating, en dat zijn er meer dan je in eerste instantie zou bedenken. Je komt zo’n coating onder meer tegen in deze productgroepen:

Pannen en merken: koekenpan, wokpan, grillpan, braadpan, steelpan, hapjespan, pannenkoekenpan, frituurpan, complete pannensets, en de merken Tefal en Le Creuset apart.

Elektrische apparaten met coating: airfryer (met Ninja en Philips apart uitgezocht), contactgrill, wafelijzer, tosti-ijzer, broodbakmachine, multicooker, rijstkoker, slowcooker en gourmetstel.

Apparaten met waterdoorstroom: waterkoker, koffiezetapparaat, melkopschuimer.

Bakbenodigdheden: bakpapier, siliconen bakmatten, springvormen, snijplanken, spatels, en algemeen PFAS-vrij keukengerei als startpunt.

Voeding en drank

Voeding is voor de meeste Nederlanders de grootste bekende bron van PFAS: via voedsel krijg je volgens het RIVM meer dan drie keer zoveel PFAS binnen als via drinkwater. Vis draagt daarbij het meest bij, met kabeljauw als voedingsmiddel met de hoogste gemeten concentratie in het RIVM-onderzoek naar voeding. Eieren, vlees en zuivel bevatten per gram een stuk minder, maar eieren van hobbykippen zijn een uitzondering: het RIVM raadt sinds april 2025 in heel Nederland af om ze te eten. Koffie zit qua concentratie laag, maar is het vermelden waard omdat de bron heel anders is dan bij vis. De precieze route is niet vastgesteld; de meest aannemelijke verklaring is dat de koffieplant PFAS opneemt uit verontreinigde grond en water, zoals dat bij andere gewassen is aangetoond, al is dat voor koffie zelf nog niet onderzocht. Bij brood en andere graanproducten gaat het om TFA, de kleinste PFAS, die onder meer ontstaat bij de afbraak van PFAS-pesticiden en die in 2025 in meer dan acht op de tien Europese graanmonsters werd aangetroffen. Hoeveel TFA je via brood binnenkrijgt, is nog niet betrouwbaar vastgesteld, maar de aanwezigheid zelf is wel degelijk aangetoond. In wijn is TFA juist in opvallend hoge concentraties gevonden: in recente Europese wijnen ongeveer honderd keer meer dan gemiddeld in Europees drinkwater. Voor drinkwater zelf is een filter volgens RIVM en KWR voor de meeste mensen niet nodig, en wie toch filtert, merkt dat niet elk kraanwaterfilter daadwerkelijk verschil maakt.

Verpakking

Vetwerende en waterafstotende verpakkingen zoals pizzadozen, patatbakjes en popcornzakken, vaak van karton, zijn een bekende PFAS-bron, terwijl gewoon verpakkingsplastic dat meestal niet is: “plastic” als geheel is zelfs veel minder vaak een bron dan mensen aannemen.

Kleding en outdoor

Waterafstotende kleding en ander textiel komen uit een sector die tot de grootste PFAS-gebruikers van Europa behoort. Dat het ook in de Nederlandse winkel speelt, liet de NVWA in 2023 zien: in alle 33 onderzochte waterafstotende textielproducten zat een vorm van PFAS, meestal in lage concentraties, maar in één paar hiking-schoenen lag PFOA 2,5 keer boven de wettelijke limiet en in één regenjas PFOS 5 keer. De DWR-coating op regenjassen en waterdichte wandelschoenen werkt via hetzelfde principe als bij andere waterafstotende kleding, en klassieke waterdichte membranen van ePTFE zijn zelf een fluorpolymeer. Ook rugzakken vallen hieronder: uit Amerikaanse tests bij kinderrugzakken bleek 68% aantoonbaar organisch fluor te bevatten, een sterke aanwijzing voor PFAS.

Industrie, bouw, techniek en gezondheidszorg

Dit is de categorie die in de meeste “waar zit PFAS in”-lijstjes ontbreekt, terwijl het volgens het RIVM om aanzienlijke hoeveelheden gaat. Medische hulpmiddelen zoals katheters, stents, wondverband en inhalatoren bevatten PFAS, net als elektronica, bouwmaterialen (dakbedekking, kabels), voertuigen en de energiesector (lithium-ionbatterijen, zonnepanelen). Het verschil met textiel of sprays is dat de PFAS hier meestal stevig gebonden zit in het materiaal, waardoor er bij normaal gebruik weinig vrijkomt. Voor medische hulpmiddelen geldt bovendien dat de gezondheidswinst van het product moet worden afgewogen tegen het PFAS-risico, iets wat bij een koekenpan niet speelt. Blusschuim is een apart geval: het bevat veel PFAS en is een grote bron van milieuvervuiling, maar wordt vooral industrieel gebruikt, waardoor het RIVM de directe blootstelling van consumenten laag tot verwaarloosbaar inschat. De Europese Commissie heeft in 2025 een verbod op PFAS in blusschuim aangenomen, met overgangstermijnen per toepassing.

Deze categorieën zijn dus niet “veilig” in de zin dat er geen PFAS in zit, wel in de zin dat de kans dat jij er via normaal gebruik veel van binnenkrijgt, klein is.

Huis en schoonmaak

Ook in huis duikt PFAS op, van vlekbestendige tapijten en meubelstoffen tot bepaalde schoonmaak- en polijstmiddelen, al gaat het bij die laatste om lage concentraties. Relevanter zijn smeersprays met PTFE, bijvoorbeeld voor fietskettingen en sloten, omdat je die inademt. Tapijt en meubelstof hangen samen met huisstof en binnenlucht, twee bronnen die het RIVM specifiek noemt als relevant, vooral voor kinderen die meer stof binnenkrijgen door op de grond te kruipen en dingen in hun mond te stoppen. Juist bij een grote lenteschoonmaak kom je veel van deze bronnen tegelijk tegen: tapijt, meubelstof, schoonmaakmiddelen en impregneerspray.

Wat vaak ten onrechte als PFAS-bron wordt gezien

Niet alles wat “chemisch” klinkt of “plastic” is, bevat automatisch PFAS. Standaard kunststoffen zoals PE, PP en PET staan niet eens op het rijtje van bekende PFAS-bronnen dat het RIVM zelf hanteert. Ook conservenblik heeft geen sterk bewijs achter zich, al is dat vooral een gebrek aan onderzoek en geen harde geruststelling. Tandpasta wordt vaak genoemd omdat het fluoride bevat, maar fluoride is chemisch iets heel anders dan PFAS, en tandpasta is geen bekende PFAS-bron. Het aangetoonde risico in mondverzorging zit in bepaalde flosdraad, en zelfs daar benadrukt het RIVM dat onvoldoende is aangetoond dat het je bloedwaarden verhoogt.

Hoe herken je het zelf

Een paar patronen komen in bijna elke categorie terug. Waar een product waterdicht, vetwerend of vlekbestendig moet zijn, is de kans op PFAS het grootst, en is de kans dat het ook echt vrijkomt het hoogst bij sprays en textiel, lager bij stevig gebonden materialen zoals elektronica of bouwmaterialen. Claims als “PFOA-vrij” garanderen niet dat de rest van de PFAS-familie ook afwezig is, alleen echt PFAS-vrij doet dat. Er bestaat bovendien geen algemene plicht om PFAS op het etiket te zetten; alleen bij cosmetica staan alle ingrediënten vermeld. Bij twijfel is de functie van het product dus een betere leidraad dan het label, en je kunt bij de leverancier navragen of er zeer zorgwekkende PFAS in een product zitten: die moet binnen 45 dagen gratis antwoorden.

Veelgestelde vragen over waar PFAS in zit

Wat is de grootste bron van PFAS in je dagelijks leven?

Voor de meeste mensen is dat voor zover bekend voeding, met vis als grootste bijdrager; via voedsel krijg je meer dan drie keer zoveel binnen als via drinkwater. Buiten voeding en water noemt het RIVM textiel en kleding, impregneer- en smeermiddelensprays, een klein deel van de verzorgingsproducten, huisstof en binnenlucht als belangrijkste bronnen. Hoeveel die precies bijdragen in vergelijking met voeding, is nog niet berekend.

Is dit een compleet overzicht van alle producten met PFAS?

Nee, en dat zegt het RIVM ook zelf over zijn eigen onderzoek. Er is te weinig data over minder onderzochte categorieën zoals speelgoed, en onbedoelde verontreiniging via grondstoffen wordt vaak niet meegenomen in marktonderzoek. Dit overzicht geeft het beeld zoals het nu bekend is, geen gesloten lijst.

Zit er PFAS in alles wat plastic of waterdicht is?

Nee. Plastic als geheel bevat meestal geen PFAS, met een paar specifieke uitzonderingen. Waterdichtheid is wel een sterkere indicator, vooral bij kleding en verpakking, omdat PFAS daar functioneel voor wordt ingezet.

Is elke bron met PFAS even zorgwekkend?

Nee. Het RIVM maakt expliciet onderscheid tussen aanwezigheid en daadwerkelijke bijdrage aan blootstelling. PFAS in een stevig gebonden coating op elektronica of in een medisch implantaat komt in de praktijk nauwelijks vrij, terwijl PFAS in een spray die je inademt of textiel dat slijt juist wel relevant is.

Kan ik PFAS volledig vermijden?

Niet volledig, de stoffen zitten inmiddels te verspreid in het milieu voor 100% vermijding. Wel kun je de blootstelling verminderen door gevarieerd te eten, bewuste productkeuzes te maken bij waterafstotende of vetwerende items, en te kiezen voor alternatieven waar die beschikbaar zijn.

Conclusie

PFAS duikt op in veel meer productcategorieën dan de meeste mensen verwachten, van je kopje koffie tot medische implantaten, maar niet overal in gelijke mate en niet altijd met hetzelfde risico. Voeding is de grootste bekende bron. Daarbuiten zijn volgens het RIVM textiel en kleding, impregneer- en smeermiddelensprays, een klein deel van de verzorgingsproducten, huisstof en binnenlucht de bronnen die waarschijnlijk het meest bijdragen aan wat je daadwerkelijk binnenkrijgt. Categorieën als elektronica, bouwmaterialen en medische hulpmiddelen bevatten wel degelijk PFAS, maar meestal in stevig gebonden vorm die weinig vrijkomt. Zelfs het RIVM erkent dat een compleet overzicht niet bestaat, dus behandel dit als het meest actuele beeld, niet als een afgesloten lijst.

Bronnen

• Affourtit F, Verbruggen T. Inventarisatie en prioritering van PFAS-bronnen anders dan voedsel en drinkwater. RIVM-briefrapport 2025-0118, RIVM, 2025.
• RIVM (2023). Risicobeoordeling van blootstelling aan PFAS via voedsel en drinkwater in Nederland. Rapport 2023-0011. Geraadpleegd via rivm.nl
• NVWA (2024). Onderzoeksresultaten PFAS in textiel 2023. Geraadpleegd via nvwa.nl
• Pesticide Action Network Europe (2025). Onderzoek naar TFA in graanproducten in 16 Europese landen, en Message from the Bottle (TFA in wijn).
• Mamavation en Environmental Health News (onderzoek kinderrugzakken, matrasbeschermers, condooms en glijmiddelen, menstruatieproducten, luiers). Geraadpleegd via mamavation.com
• American Chemical Society, Environmental Science & Technology Letters (2023). Per- and Polyfluoroalkyl Substances in Toilet Paper and the Impact on Wastewater Systems.