Wat is PFAS-vrij? De eerlijke uitleg achter een veel gebruikt label

Je staat in de winkel, nieuw koekenpannetje in je handen, en je ziet het staan: “PFOA-vrij.” Klinkt dat niet geweldig? Veilig, schoon, zorgvrij koken. Je legt hem in het winkelmandje. Klus geklaard. Maar hier wordt het écht interessant: die aankoop was hoogstwaarschijnlijk niet zo veilig als je dacht, en je bent lang niet de enige die daarin meegaat.

In het kort

• PFAS-vrij betekent dat een product geen van de meer dan 10.000 stoffen uit de PFAS-familie bevat; PFOA-vrij betekent alleen dat die ene, al sinds 2020 verboden stof ontbreekt.
• Een product met de claim “PFOA-vrij” kan nog steeds PTFE (Teflon) of andere PFAS bevatten, dat zijn twee losstaande claims.
• De Reclame Code Commissie oordeelde dat claims als “100% veilige coating” in combinatie met “vrij van PFOA” misleidend zijn voor de gemiddelde consument.
• Betrouwbare, PFAS-vrije materialen zijn gietijzer, roestvrijstaal en expliciet gecertificeerd keramiek; bij “anti-aanbaklaag” zonder materiaalspecificatie is de kans groot dat er alsnog PFAS in zit.
• Andere “vrij van”-labels zoals ftalaat-vrij of paraben-vrij gaan over compleet andere stofgroepen dan PFAS en zeggen er dus niets over.

Wat zijn PFAS eigenlijk?

PFAS staat voor per- en polyfluoralkylstoffen: door de mens gemaakte chemische stoffen die van nature niet in het milieu voorkomen. Wat ze zo bijzonder maakt, is dat ze extreem goed zijn in één ding: alles afstoten. Water, vet, vuil, je naam maar op. Dat maakt ze ideaal voor anti-aanbaklagen op pannen, waterafstotende kleding, voedselverpakkingen, cosmetica en veel meer.

Het RIVM hanteert de internationale OECD-definitie van PFAS, waaronder meer dan 10.000 verschillende chemische verbindingen vallen. Bekende leden van die familie zijn PFOA (perfluoroctaanzuur), PFOS (perfluoroctaansulfonaten), PTFE (dat je misschien kent als Teflon) en de nieuwere GenX-stoffen. Het grote probleem: ze breken nauwelijks af, in het milieu, in dieren, in jouw lichaam. Wetenschappers noemen ze daarom “eeuwige chemicaliën”.

Wist je dit? Het RIVM onderzocht 1.500 bloedmonsters uit 2016 en 2017 en vond bij vrijwel iedereen een hoeveelheid PFAS die hoger is dan de gezondheidskundige grenswaarde. Bij de helft van de volwassenen is de hoeveelheid zelfs 5 keer hoger.

Wat betekent PFAS-vrij?

Een product dat PFAS-vrij is, bevat geen van de meer dan 10.000 chemische stoffen uit de PFAS-familie. Punt. Geen PFOA, geen PFOS, geen PTFE, geen GenX en ook geen van de duizenden andere varianten. Fabrikanten die dit label terecht gebruiken, hebben bewust gekozen voor materialen die niet gebaseerd zijn op per- of polyfluoralkylstoffen.

Denk bij PFAS-vrije keukenproducten aan gietijzer, roestvrijstaal of keramische coatingen die uitdrukkelijk gecertificeerd zijn als vrij van alle PFAS-verbindingen. Wil je het echt zeker weten, dan is het advies van de Consumentenbond simpel: als er alleen “anti-aanbaklaag” op staat zonder verdere uitleg van het materiaal, dan is de kans groot dat er toch PFAS in zit.

Wat betekent PFOA-vrij of “no PFOA”?

En dan nu het deel waar het écht misgaat bij veel mensen. Je ziet “PFOA-vrij”, “no PFOA” of “PFOA free” op een verpakking. Dat klinkt natuurlijk heel goed, maar het zegt niets meer dan dit: het product bevat geen PFOA. Dat is het. Eén stof van meer dan 10.000. Niet meer, niet minder.

PFOA is sinds 2020 volledig verboden binnen de Europese Unie. Het mág helemaal niet meer worden gebruikt. Dat een fabrikant zijn product aanprijst als “PFOA-vrij” is dus vergelijkbaar met een brood dat adverteert met “bevat geen vergif”: technisch klopt het, maar het is een vreemde claim voor iets wat sowieso al verboden is.

Annelies den Boer van Stichting Tegengif verwoordde het in een Radar-uitzending treffend:

“Ik kan me voorstellen dat mensen denken: het zal wel goed zijn. Mensen kennen het verschil niet tussen PFAS en PFOA of PFOS.”

En precies dat is het probleem. De term “PFOA-vrij” wekt de indruk dat een product schoon en veilig is, terwijl het prima andere PFAS-verbindingen kan bevatten.

Waarom PFOA-vrij en PFAS-vrij totaal niet hetzelfde zijn

Teflon, de bekende merknaam voor PTFE, is een voorbeeld van een stof die wél onder PFAS valt, maar géén PFOA is. Fabrikanten zijn dus gestopt met PFOA in het productieproces (dat was ook verplicht), maar het Teflon zelf, dat PTFE is, is gewoon blijven bestaan. Het eindproduct is niet veranderd, alleen het productieproces.

Hoogleraar milieubiologie Annemarie van Wezel van de Universiteit van Amsterdam zei hierover in Radar:

“Dit toont aan hoe verwarrend dit soort communicatie is voor een consument. En ook hoe lastig het is echt de vinger erachter te krijgen wat voor stoffen erin zitten.”

Radar deed een enquête onder bijna 18.000 mensen en belde ook naar de klantenservice van HEMA, IKEA en Tefal. Meerdere medewerkers zeiden dat PFOA-vrij en PFAS-vrij hetzelfde zijn. Dat klopt dus niet. De Reclame Code Commissie oordeelde in een zaak over Tefal-pannen dat claims als “100% veilige coating” en “vrij van PFOA” misleidend zijn, omdat de gemiddelde consument hierdoor kan denken dat er helemaal geen PFAS in het product zit.

Wil je dieper ingaan op de verschillen tussen al deze termen, dan staat dat uitgewerkt in het verschil tussen PFAS, PFOA, PFOS, PTFE en GenX, inclusief de volledige geschiedenis van PFOA als stof zelf.

Hoe herken je een echt PFAS-vrij product

Kijk verder dan “PFOA-vrij.” Die term zegt niks. Waar je wél op moet letten is of een fabrikant expliciet aangeeft dat het product vrij is van alle PTFE, PFAS én PFOA. Alle drie. Als er alleen “anti-aanbaklaag” staat, is dat een rode vlag.

De Consumentenbond geeft als tip: let specifiek op de woorden PTFE, Teflon, Greblon of combinaties met titanium. Als die termen op de verpakking staan, dan zit er PFAS in. Als een fabrikant écht PFAS-vrij is, dan noemt hij het materiaal bij naam: keramisch, roestvrijstaal, gietijzer, koolstofstaal.

Let op: “vrij van” labels gaan niet altijd over PFAS

PFAS-vrij is niet het enige label dat je op verpakkingen tegenkomt, en dat leidt tot verwarring. Ftalaat-vrij bijvoorbeeld gaat over een compleet andere stofgroep: ftalaten zijn weekmakers die plastic (met name PVC) flexibel maken, chemisch los van PFAS. Hetzelfde geldt voor BPA-vrij, dat over bisfenol A gaat. Een product kan dus prima “ftalaat-vrij” of “BPA-vrij” zijn en tegelijk gewoon PFAS bevatten, en andersom. Elk label dekt alleen de stof die er letterlijk staat, nooit automatisch de rest.

Waar zitten PFAS nog meer?

Je denkt misschien dat dit alleen speelt bij koekenpannen. Maar PFAS zitten in veel meer producten: het complete overzicht van productcategorieën laat zien dat het RIVM onder meer smeermiddelen, voedselverpakkingen, blusschuim, kleding, textiel en cosmetica noemt. Denk aan waterafstotende jassen, mascara, foundation, zonnebrand en zelfs floss.

Via voedsel en drinkwater krijgen mensen in Nederland te veel PFAS binnen. De stoffen komen in de bodem en het grondwater terecht, worden opgenomen door planten en dieren, en zo belanden ze op je bord. Het lichaam bouwt PFAS op, je plast ze niet zomaar uit: hoe dat precies werkt en of je die opstapeling kunt verminderen, lees je bij hoe je lichaam PFAS verwerkt.

Wat doet de overheid eraan?

Nederland, Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden dienden in januari 2023 samen een voorstel in bij ECHA voor een uitgebreide beperking op het gebruik, de productie en de handel van PFAS in de EU. Dat traject loopt nog: de wetenschappelijke evaluatie is pas voorjaar 2026 afgerond, en een definitief besluit van de Europese Commissie wordt niet vóór 2027 verwacht, met toepassing waarschijnlijk pas vanaf 2029.

Critici vinden een totaalverbod noodzakelijk. De reden: de industrie past bij een verbod op één PFAS-variant vaak snel een andere molecuulstructuur toe die nog niet verboden is, terwijl die nieuwe variant vaak met vergelijkbaar schadelijke gevolgen blijkt. Zo kom je van de regen in de drup, precies het patroon dat “PFOA-vrij” zo’n misleidende claim maakt.

Veelgestelde vragen

Wat betekent PFAS-vrij? Een PFAS-vrij product bevat geen van de meer dan 10.000 chemische stoffen uit de PFAS-familie, een groep door de mens gemaakte chemicaliën die producten water-, vet- en vuilafstotend maken.

Wat is het verschil tussen PFAS-vrij en PFOA-vrij? PFOA is één specifieke stof uit de PFAS-familie. PFOA-vrij betekent dus alleen dat die ene stof er niet in zit. Omdat PFOA al sinds 2020 verboden is in de EU, zegt de term op zichzelf weinig. Een product met de claim “PFOA-vrij” kan nog steeds duizenden andere PFAS-verbindingen bevatten, waaronder PTFE (Teflon).

Is ftalaat-vrij hetzelfde als PFAS-vrij? Nee. Ftalaten zijn weekmakers in plastic, een andere stofgroep dan PFAS. Een ftalaat-vrij product kan nog steeds PFAS bevatten, en andersom.

Hoe weet ik of een product echt PFAS-vrij is? Let op expliciete claims dat het product vrij is van alle PTFE, PFAS én PFOA. Betrouwbare materialen zijn gietijzer, roestvrijstaal en gecertificeerde keramische coatingen. Als er alleen “anti-aanbaklaag” staat, is de kans groot dat er PFAS in zit.

Is Teflon PFAS-vrij? Nee. Teflon is een merknaam voor PTFE, dat zelf onder de PFAS-groep valt. Een pan met Teflon bevat altijd PFAS, ook als de verpakking claimt dat het “PFOA-vrij” is.

Conclusie: wees kritisch op die labels

PFAS-vrij en PFOA-vrij klinken allebei geruststellend, maar de betekenis verschilt enorm. PFAS-vrij betekent dat een product echt geen enkele stof uit die grote, problematische familie bevat. PFOA-vrij betekent alleen dat één al jaren verboden stof er niet in zit, en zegt niets over de duizenden andere varianten.

De boodschap is simpel: vertrouw niet op “PFOA-vrij” of “no PFOA” als je écht PFAS-vrij wilt. Zoek naar expliciete bevestiging van de fabrikant dat het product vrij is van alle PFAS én PTFE, of kies voor een materiaal dat van nature geen coating nodig heeft, zoals een koekenpan zonder PFAS-coating.

Bronnen

• RIVM. PFAS als Zeer Zorgwekkende Stof; de OECD-definitie (10.000+ verbindingen). rivm.nl
• Rijksoverheid, Waarzitwatin. PFAS in consumentenproducten. waarzitwatin.nl
• Radar (AVROTROS). Onderzoeksjournalistiek over misleidende PFOA-vrij claims op pannen, enquête onder 18.000 deelnemers. radar.avrotros.nl
• Stichting Reclame Code Commissie. Uitspraak over misleidende claims van Tefal-pannen. reclamecode.nl
• EFSA. Risicobeoordeling PFAS in voedsel.