Wat is PFAS-vrij? De eerlijke uitleg achter een veel gebruikt label

Je staat in de winkel, nieuw koekenpannetje in je handen, en je ziet het staan: “PFOA-vrij.” Klinkt dat niet geweldig? Veilig, schoon, zorgvrij koken. Je legt hem in het winkelmandje. Klus geklaard. Maar hier wordt het écht interessant: die aankoop was hoogstwaarschijnlijk niet zo veilig als je dacht. En je bent lang niet de enige die daarin meegaat.

Bijna 1 op de 3 Nederlanders denkt namelijk dat “PFOA-vrij” betekent dat er helemaal geen PFAS in een product zit. Dat klopt niet. En dat maakt dit onderwerp ontzettend belangrijk om goed te begrijpen. In dit artikel leggen we precies uit wat PFAS-vrij en PFOA-vrij betekenen, waarom die twee termen totaal niet hetzelfde zijn, en hoe je voortaan razendsnel ziet of een product écht vrij is van die stoffen.

Wat zijn PFAS eigenlijk?

Laten we beginnen bij de basis. PFAS staat voor poly- en perfluoralkylstoffen. Dat klinkt ingewikkeld, maar het zijn gewoon door de mens gemaakte chemische stoffen. Ze komen van nature niet voor in het milieu. Wat ze zo bijzonder maakt, is dat ze extreem goed zijn in één ding: alles afstoten. Water, vet, vuil, je naam maar op. Dat maakt ze ideaal voor anti-aanbaklagen op pannen, waterafstotende kleding, voedselverpakkingen, cosmetica en veel meer.

Het RIVM, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, telt meer dan 6.000 verschillende PFAS-verbindingen. Dat zijn duizenden varianten van dezelfde chemische familie. Bekende leden van die familie zijn PFOA (perfluoroctaanzuur), PFOS (perfluoroctaansulfonaten), PTFE (dat je misschien kent als Teflon) en de nieuwere GenX-stoffen.

Het grote probleem? Ze breken niet af. In het milieu, in dieren, in jouw lichaam. Wetenschappers noemen ze daarom “eeuwige chemicaliën.” Sommige verbindingen doen er volgens onderzoek tot 800 jaar over voordat ze volledig zijn afgebroken.

Wist je dit? Het RIVM onderzocht 1.500 bloedmonsters uit 2016 en 2017 en vond bij vrijwel iedereen een hoeveelheid PFAS die hoger is dan de gezondheidskundige grenswaarde. Bij de helft van de volwassenen is de hoeveelheid zelfs 5 keer hoger. Ja, iedereen in Nederland heeft PFAS in het bloed.

Wat betekent PFAS-vrij?

Een product dat PFAS-vrij is, bevat geen van die meer dan 6.000 chemische stoffen uit de PFAS-familie. Punt. Geen PFOA, geen PFOS, geen PTFE, geen GenX en ook geen van de duizenden andere varianten. Fabrikanten die dit label terecht gebruiken, hebben bewust gekozen voor materialen die niet gebaseerd zijn op per- of polyfluoralkylstoffen.

Denk bij PFAS-vrije keukenproducten aan gietijzer, roestvrijstaal of keramische coatingen die uitdrukkelijk gecertificeerd zijn als vrij van alle PFAS-verbindingen. Bij cosmetica gaat het om formules zonder fluorverbindingen in welke vorm dan ook.

Als een fabrikant écht een PFAS-vrij product maakt, is het ook in zijn eigen belang om dat te benoemen. Consumenten zoeken hier steeds vaker naar. Wil je het echt zeker weten, dan is het advies van de Consumentenbond simpel: als er alleen “anti-aanbaklaag” op staat zonder verdere uitleg van het materiaal, dan is de kans groot dat er toch PFAS in zit.

Wat betekent PFOA-vrij of “no PFOA”?

En dan nu het deel waar het écht misgaat bij veel mensen. Je ziet “PFOA-vrij”, “no PFOA” of “PFOA free” op een verpakking. Klinkt bekend? Dat klinkt natuurlijk heel goed. Maar wat zegt het precies?

Niets meer dan dit: het product bevat geen PFOA. Dat is het. Eén stof van meer dan 6.000. Niet meer, niet minder.

PFOA is in 2020 volledig verboden binnen de Europese Unie. Het mág helemaal niet meer worden gebruikt. Dat een fabrikant zijn product aanprijst als “PFOA-vrij” is dus vergelijkbaar met een brood dat adverteert met “bevat geen vergif.” Technisch klopt het, maar het is een vreemde claim voor iets wat sowieso al verboden is.

Annelies den Boer van Stichting Tegengif verwoordde het in een Radar-uitzending treffend:

“Ik kan me voorstellen dat mensen denken: het zal wel goed zijn. Mensen kennen het verschil niet tussen PFAS en PFOA of PFOS.”

En precies dat is het probleem. De term “PFOA-vrij” wekt de indruk dat een product schoon en veilig is, terwijl het prima andere PFAS-verbindingen kan bevatten.

Waarom PFOA-vrij en PFAS-vrij totaal niet hetzelfde zijn

Hier wordt het écht duidelijk. Teflon, de bekende merknaam voor PTFE, is een voorbeeld van een stof die wél onder PFAS valt, maar géén PFOA is. Fabrikanten zijn dus gestopt met PFOA in het productieproces (dat was ook verplicht), maar het Teflon zelf, dat PTFE is, is gewoon blijven bestaan. Het eindproduct is niet veranderd. Alleen het productieproces.

Hoogleraar milieubiologie Annemarie van Wezel van de Universiteit van Amsterdam zei hierover in Radar:

“Dit toont aan hoe verwarrend dit soort communicatie is voor een consument. En ook hoe lastig het is echt de vinger erachter te krijgen wat voor stoffen erin zitten.”

Radar deed een enquête onder bijna 18.000 mensen en belde ook naar de klantenservice van HEMA, IKEA en Tefal. Meerdere medewerkers zeiden dat PFOA-vrij en PFAS-vrij hetzelfde zijn. Dat klopt dus niet. En als zelfs de klantenservice het niet weet, snap je waarom zo veel consumenten verward zijn.

De Reclame Code Commissie oordeelde in een zaak over Tefal-pannen dat claims als “100% veilige coating” en “vrij van PFOA” misleidend zijn, omdat de gemiddelde consument hierdoor kan denken dat er helemaal geen PFAS in het product zit, terwijl dat niet het geval is.

Wil je dieper ingaan op de verschillen tussen al deze termen? Lees dan meer in het artikel over het verschil tussen PFAS, PFOA, PFOS, PTFE en GenX.

Hoe herken je een echt PFAS-vrij product

Goed, nu je weet wat de termen betekenen, hoe kies je dan een product dat écht PFAS-vrij is? Een paar concrete handvatten.

Kijk verder dan “PFOA-vrij.” Die term zegt niks. Waar je wél op moet letten is of een fabrikant expliciet aangeeft dat het product vrij is van alle PTFE, PFAS én PFOA. Alle drie. Als er alleen “anti-aanbaklaag” staat, is dat een rode vlag.

De Consumentenbond geeft als tip: let specifiek op de woorden PTFE, Teflon, Greblon of combinaties met titanium. Als die termen op de verpakking staan, dan zit er PFAS in. Als een fabrikant écht PFAS-vrij is, dan noemt hij het materiaal bij naam: keramisch, roestvrijstaal, gietijzer, koolstofstaal.

Wil je precies weten hoe je PFAS kunt herkennen op een verpakking? Dan helpt het artikel over PFAS herkennen in producten je verder.

Waar zitten PFAS nog meer?

Je denkt misschien dat dit alleen speelt bij koekenpannen. Maar PFAS zitten in veel meer producten dan je denkt. Het RIVM benoemt smeermiddelen, voedselverpakkingen, blusschuim, kleding, textiel en cosmetica. Denk aan waterafstotende jassen, mascara, foundation, zonnebrand en zelfs floss.

Via voedsel en drinkwater krijgen mensen in Nederland te veel PFAS binnen, aldus het RIVM in een rapport uit 2021. De stoffen komen in de bodem en het grondwater terecht, worden opgenomen door planten en dieren, en zo belanden ze op je bord. Vis is een bekend voorbeeld, maar ook vlees, groenten en fruit kunnen PFAS bevatten.

Het lichaam bouwt PFAS op. Je plast ze niet zomaar uit. De meest gevonden stof in Nederlands bloed is PFOS, gevolgd door PFOA. Van de effecten die PFAS kunnen veroorzaken, verwacht het RIVM als eerste effecten op het immuunsysteem. Ook mogelijke vruchtbaarheidsproblemen en een verhoogd risico op bepaalde vormen van kanker worden in de wetenschappelijke literatuur beschreven.

Wil je weten wat je zelf kunt doen om PFAS uit je lichaam te verminderen? Dan vind je praktische informatie in het artikel over hoe je PFAS uit je lichaam kunt verminderen.

Wat doet de overheid eraan?

Nederland staat niet stil. In januari 2023 dienden Nederland, Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden samen een voorstel in bij het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen voor een uitgebreide beperking op het gebruik, de productie en de handel van PFAS in de EU. Het RIVM voert tot en met 2026 een speciaal onderzoeksprogramma uit om blootstelling in Nederland terug te dringen.

Critici vinden een totaalverbod noodzakelijk. Hoogleraar Van Wezel legt uit waarom: de industrie past bij een verbod op één PFAS-variant vaak snel een andere molecuulstructuur toe die nog niet verboden is. Maar die nieuwe variant is, zo blijkt uit onderzoek, vaak met even schadelijke gevolgen. Zo kom je van de regen in de drup.

Veelgestelde vragen

Wat betekent PFAS-vrij? Een PFAS-vrij product bevat geen van de meer dan 6.000 chemische stoffen uit de PFAS-familie. Dat zijn per- en polyfluoralkylstoffen, een groep door de mens gemaakte chemicaliën die worden gebruikt om producten water-, vet- en vuilafstotend te maken.

Wat is het verschil tussen PFAS-vrij en PFOA-vrij? PFOA is één specifieke stof uit de PFAS-familie. PFOA-vrij betekent dus alleen dat die ene stof er niet in zit. Omdat PFOA al jaren verboden is in de EU, zegt de term eigenlijk niets. Een product met de claim “PFOA-vrij” kan nog steeds duizenden andere PFAS-verbindingen bevatten, waaronder PTFE (Teflon).

Wat betekent “no PFOA” of “PFOA free” op een verpakking? Hetzelfde als PFOA-vrij: het product is vrij van perfluoroctaanzuur. Omdat PFOA al jaren verboden is in de EU en andere landen, is dit geen garantie voor de afwezigheid van andere PFAS. De term is misleidend als er niet bij staat dat het product ook vrij is van alle andere PFAS-verbindingen.

Hoe weet ik of een product echt PFAS-vrij is? Let op expliciete claims dat het product vrij is van alle PTFE, PFAS én PFOA. Betrouwbare materialen zijn gietijzer, roestvrijstaal en gecertificeerde keramische coatingen. Als er alleen “anti-aanbaklaag” staat, is de kans groot dat er PFAS in zit. Twijfel je? Vraag dan schriftelijk bevestiging aan de fabrikant.

Zijn PFAS gevaarlijk voor de gezondheid? Het RIVM concludeerde in 2021 dat mensen in Nederland te veel PFAS binnenkrijgen via voedsel en drinkwater. Als eerste worden effecten op het immuunsysteem verwacht. Wetenschappelijk onderzoek wijst ook op mogelijke vruchtbaarheidsproblemen en een verhoogd kankerrisico bij langdurige blootstelling.

Is Teflon PFAS-vrij? Nee. Teflon is een merknaam voor PTFE, polytetrafluorethyleen, dat valt onder de PFAS-groep. Een pan met Teflon bevat altijd PFAS, ook als de verpakking claimt dat het “PFOA-vrij” is. Bij de productie werd vroeger PFOA gebruikt als hulpstof, maar dat is nu verboden. Het Teflon zelf, dus het PTFE, is niet veranderd.

Conclusie: wees kritisch op die labels

PFAS-vrij en PFOA-vrij klinken allebei geruststellend. Maar de betekenis is hemelsbreed anders. PFAS-vrij betekent dat een product echt geen enkele chemische stof uit die grote, problematische familie bevat. PFOA-vrij betekent alleen dat één al jaren verboden stof er niet in zit en zegt niets over de duizenden andere varianten.

De boodschap is simpel: vertrouw niet op “PFOA-vrij” of “no PFOA” als je echt PFAS-vrij wilt gaan. Zoek naar expliciete bevestiging van de fabrikant dat het product vrij is van alle PFAS én PTFE. Of kies voor een materiaal dat van nature geen coating nodig heeft, zoals gietijzer of roestvrijstaal.

Wil je nu direct op zoek naar een goede PFAS-vrije koekenpan? Dan vind je een overzicht van zorgvuldig geselecteerde opties in het artikel over de beste PFAS-vrije koekenpannen.

Jij verdient het om te weten wat er in je pan, je gezicht en je keuken zit. En nu weet je ook hoe je dat herkent.

Bronnen

• RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) Informatie over PFAS, gezondheidsrisico’s, bloedonderzoek en het nationale onderzoeksprogramma 2023-2026. rivm.nl/pfas
• Waarzitwatin.nl (Rijksoverheid) Officiële informatie over PFAS in consumenten producten, wet- en regelgeving. waarzitwatin.nl/stoffen/pfas
• Radar (AVROTROS) Onderzoeksjournalistiek over misleidende PFOA-vrij claims op pannen, inclusief enquête onder 18.000 deelnemers en klantenservicetest bij HEMA, IKEA en Tefal. radar.avrotros.nl
• Stichting Reclame Code Commissie Uitspraak over misleidende claims van Tefal pannen met betrekking tot “100% safe coating” en “vrij van PFOA.” reclamecode.nl
• EFSA (Europese Voedselveiligheidsautoriteit) Rapport uit 2020 waaruit blijkt dat PFAS schadelijker zijn dan eerder aangenomen.
• Signalen Leefomgeving en Gezondheid Rapport over PFAS-onderzoeksprogramma en het EU-voorstel tot algeheel verbod. signalenleefomgeving.nl