PFAS in zee en zeeschuim: zo geniet je bewust en veilig van de kust

Je loopt over het strand, de zon schijnt eindelijk, en je kinderen rennen gillend op een dikke laag wit schuim af. Herkenbaar? Dat zeeschuim ziet er vrolijk en onschuldig uit, maar onderzoek van het RIVM toont aan dat het meer bevat dan alleen luchtbelletjes. PFAS, de zogenaamde forever chemicals, zitten ook in dat schuim. En de concentraties zijn behoorlijk opvallend.

Geen paniek! Want zwemmen in zee is gewoon veilig, en een dagje strand hoef je echt niet te cancellen. Maar het loont de moeite om te begrijpen wat er precies aan de hand is, zodat je slim en bewust kunt kiezen. Hier is het volledige verhaal.

Hoe komt PFAS eigenlijk in de zee terecht?

PFAS, een verzamelnaam voor duizenden chemische stoffen die van nature niet in het milieu voorkomen, belanden in de zee via een heel stelsel van routes. Fabrieken stoten PFAS uit in de lucht en lozen het in rivieren. Die rivieren stromen uiteindelijk allemaal naar zee. Zo brengen de Rijn, Maas en Schelde elk jaar grote hoeveelheden PFAS mee naar de Noordzee.

Een beruchte bron is het chemiebedrijf Chemours in Dordrecht, voorheen DuPont, dat jarenlang PFOA gebruikte bij de productie van teflon. Maar ook de Antwerpse afvalverwerker Indaver loosde jarenlang zonder vergunning PFAS in water dat uitmondt in de Westerschelde. Dat ontdekte onderzoeksprogramma Zembla van BNNVARA, en het zorgde voor een flinke politieke storm. Inmiddels heeft de Nederlandse overheid het chemieconcern 3M aansprakelijk gesteld voor schade aan de Westerschelde.

Eenmaal in zee verdwijnen PFAS niet zomaar. Ze breken nauwelijks af, en dat is precies waarom ze “forever chemicals” worden genoemd. Ze circuleren in het mariene milieu en hopen zich op in sediment, zeeleven en, hier wordt het interessant, in zeeschuim.

Waarom zit er zoveel meer PFAS in zeeschuim dan in zeewater?

Dit is misschien wel het meest verrassende deel van dit verhaal. Zeeschuim is geen gewoon water. Het ontstaat van nature wanneer algen in zee afsterven, en bestaat voornamelijk uit eiwitten die vrijkomen bij dat afsterven. Bij wind en golfslag worden die eiwitten als het ware opgeslagen als schuimende belletjes. En juist die belletjes zijn een soort magneet voor PFAS.

PFAS-moleculen zijn amfifiel, wat betekent dat ze zowel een waterafstotend als een wateraantrekkend deel hebben. Bij elk belletje in het schuim is er een grensvlak tussen water en lucht, en precies op dat grensvlak voelen PFAS-moleculen zich thuis. Ze clusteren zich daar en stapelen zich op. Het gevolg is dat zeeschuim een enorm veel hogere concentratie PFAS bevat dan het zeewater zelf.

“Concluderend kan gesteld worden dat in het Nederlandse zeeschuim net zo veel, zo niet meer PFAS is gemeten dan in het Vlaamse zeeschuim.”RIVM, december 2023

Hoe groot is dat verschil precies? Zembla citeerde onderzoekers die aangaven dat de PFAS-concentratie in zeeschuim honderden tot duizenden keren hoger kan zijn dan in het zeewater. In Belgisch zeeschuim bij Knokke werden concentraties gemeten van maar liefst 2.400 microgram per liter. Ter vergelijking: in het zeewater zelf zijn de concentraties veel, veel lager. Dat verschil is enorm.

Wat weten we over zeeschuim aan de Nederlandse kust?

Nadat Belgisch onderzoeksbureau VITO in 2021 en 2022 hoge PFAS-concentraties vond in zeeschuim bij Knokke en De Haan, riepen wetenschappers ook aan Nederlandse kant op om metingen te doen. Emeritus hoogleraar toxicologie Jacob de Boer was een van de eerste stemmen die zich hiervoor inzette.

De provincies Zeeland, Noord-Holland en Zuid-Holland gaven vervolgens de opdracht om op veertien locaties langs de Nederlandse kust monsters te nemen. Het RIVM analyseerde die monsters in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. De resultaten werden in december 2023 gepubliceerd.

De conclusie van het RIVM was duidelijk: er zit PFAS in zeeschuim langs de hele Nederlandse kust. De concentraties zijn vergelijkbaar met de Vlaamse metingen, met uitzondering van de extreme piek bij Knokke. Dat is niet verbazingwekkend, want PFAS is inmiddels overal in onze leefomgeving aanwezig. Maar het bevestigt wel dat extra voorzichtigheid bij zeeschuim verstandig is.

Wat zijn de gezondheidsrisico’s?

Hier wordt het eerlijk gezegd wat minder zwart-wit. Want hoewel wetenschappers zeker weten dat PFAS schadelijk kan zijn voor de gezondheid, is het precieze risico van blootstelling via zeeschuim nog niet goed in kaart gebracht.

Wat we wel weten, is dat PFAS het immuunsysteem kan aantasten. Hierdoor kun je eerder ziek worden en is je afweermechanisme minder sterk. Langdurige blootstelling aan bepaalde PFAS-soorten wordt ook in verband gebracht met verhoogde kans op bepaalde vormen van kanker. Die gezondheidseffecten zijn wetenschappelijk vastgesteld bij hoge blootstelling over langere tijd.

Het probleem met zeeschuim is dat er geen gestandaardiseerde scenario’s zijn om te berekenen hoeveel PFAS iemand precies binnenkrijgt bij contact. Hoe lang speel je in het schuim? Slik je het in? Wordt het opgenomen via de huid? Die vragen zijn nog niet volledig beantwoord. Het RIVM stelt daarom dat het momenteel niet mogelijk is een wetenschappelijke uitspraak te doen over de blootstelling aan PFAS via zeeschuim.

Wat het RIVM wel benadrukt, is dat een groot deel van de Nederlandse bevolking via voeding en drinkwater al te veel PFAS binnenkrijgt. En daarmee is elke extra blootstelling in principe onwenselijk, ook al is die blootstelling klein.

Wil je meer begrijpen over hoe PFAS je lichaam binnenkomt en wat je ertegen kunt doen? In het artikel over PFAS uit je lichaam verwijderen lees je wat wetenschappelijk bekend is over afbraak en uitscheiding.

Mag je nog zwemmen in zee?

Ja, absoluut! Dit is het duidelijkste antwoord in dit hele verhaal. Zwemmen in zeewater is gewoon veilig. De PFAS-concentraties in het zeewater zelf zijn namelijk veel lager dan in zeeschuim. GGD Zeeland bevestigt dat er geen gezondheidsrisico’s worden verwacht bij zwemmen in de Westerschelde op officieel aangewezen zwemwaterlocaties, en hetzelfde geldt voor de rest van de Nederlandse kust.

De provincie Zuid-Holland heeft na de uitkomsten van het RIVM-onderzoek expliciet besloten dat er geen reden is voor een negatief zwemadvies of een zwemverbod. Dat is een bewuste keuze, gebaseerd op de beschikbare meetgegevens. Zwemmen is en blijft veilig.

Het punt is alleen: zeeschuim is iets anders dan zeewater. En daar zijn de adviezen wel degelijk aangescherpt.

Wat zijn de officiële adviezen rondom zeeschuim?

De Nederlandse overheid heeft de adviezen in 2024 aangescherpt, mede naar aanleiding van de Belgische aanbevelingen. Waar het eerder ging om “slik zeeschuim zo min mogelijk in”, is de toon nu duidelijker geworden. De officiële adviezen zijn nu als volgt:

Laat kinderen niet in zeeschuim spelen. Kinderen zijn extra kwetsbaar omdat ze meer kans hebben om schuim in te slikken, en hun lichaam reageert gevoeliger op PFAS-blootstelling. Hetzelfde geldt voor huisdieren, die ook onbewust zeeschuim binnenkrijgen als ze erin rennen of ervan likken.

Slik zeeschuim niet in, ook niet als volwassene. Klinkt logisch, maar wie ooit het strand heeft opgekeken bij een zachte zeebries weet dat zeeschuimvlokken als van zelf op je lippen belanden. Even bewust zijn van dat risico helpt al.

Douche na het zwemmen in zee, ook al voel je je schoon. Door je af te spoelen verwijder je eventuele PFAS-resten van je huid, samen met bacteriën en virussen die ook in zeeschuim kunnen voorkomen. Wassen met water volstaat.

Was je handen goed voordat je eet op het strand. Dit klinkt als iets wat je moeder zei toen je klein was, maar het is echt relevant. Zeker als je kinderen in het zand hebben gespeeld en zeeschuim in de buurt was.

Seaspray: PFAS reist ook via de lucht

Er is nog een aspect dat minder bekend is maar wel de moeite waard om te begrijpen. Wanneer golven breken, worden minuscule waterdruppeltjes de lucht in geslingerd. Die worden “seaspray aerosolen” genoemd. En ook deze druppeltjes bevatten verhoogde concentraties PFAS, precies om dezelfde reden als zeeschuim: de moleculen concentreren zich aan het oppervlak van waterdruppels.

Dit betekent dat PFAS via de zeelucht kan verspreiden naar het binnenland. Onderzoek van Zembla bevestigde dat ook zeelucht sporen van PFAS bevat. Emeritus hoogleraar Jacob de Boer legt uit hoe dit werkt: als je lucht door water borrelt, stijgt PFAS binnen enkele minuten naar de oppervlakte. De zee doet in feite hetzelfde, op enorme schaal.

Het strandzand en duinzand in kustgebieden kunnen daardoor ook licht verhoogde PFAS-waarden bevatten. Dit is geen reden voor paniek, maar wel een reden om bewust te zijn van de omgeving waarin je je bevindt.

Waar komt die vervuiling vandaan en wordt het beter?

PFAS in de zee is geen probleem dat zomaar verdwijnt, en dat heeft alles te maken met de aard van de stoffen zelf. Ze breken in het milieu nauwelijks af. De Westerschelde is een goed voorbeeld: na het lozingsverbod voor 3M werd verwacht dat de concentraties zouden dalen, maar Zembla ontdekte dat een ander bedrijf, Indaver, jarenlang zonder vergunning PFAS bleef lozen in hetzelfde water. De vervuiling stopte dus niet bij de grens.

Het goede nieuws is dat er op Europees niveau hard gewerkt wordt aan een algeheel verbod op PFAS. Nederland steunt dit verbod actief. Eind 2024 werden alle PFAS officieel aangemerkt als Zeer Zorgwekkende Stoffen, een stap die strengere eisen aan uitstoot en gebruik mogelijk maakt. Maar ook als de productie morgen zou stoppen, blijft het eeuwen duren voordat de PFAS die al in het milieu zit, verdwenen is.

Wil je meer weten over de politieke strijd rondom PFAS en hoe het in verkiezingsprogramma’s is opgenomen? Bekijk het overzicht van PFAS in Nederlandse verkiezingsprogramma’s.

Hoe verhoudt zeeschuim zich tot je totale PFAS-blootstelling?

Om dit in perspectief te zetten: de grootste bron van PFAS-blootstelling voor de meeste Nederlanders is nog altijd voeding en drinkwater. Het RIVM heeft vastgesteld dat een groot deel van de bevolking al te veel PFAS binnenkrijgt via deze dagelijkse routes. Zeeschuim komt daar bovenop, maar is voor de gemiddelde strandbezoeker waarschijnlijk een relatief kleine extra bijdrage.

Dat neemt niet weg dat het slim is om ook op dat punt bewust te zijn. Elke extra PFAS-blootstelling is er in principe één te veel, zeker voor kinderen en mensen die al meer zijn blootgesteld via hun woonomgeving of beroep.

Meer weten over hoe PFAS in je dagelijks eten terechtkomt? In het artikel over PFAS in voeding lees je precies via welke voedingsmiddelen je de meeste PFAS binnenkrijgt en hoe je dat kunt beperken.

Praktisch: zo ga je bewust naar het strand

De stranddag hoef je echt niet af te zeggen. Maar een paar kleine aanpassingen maken een groot verschil, zeker als je kinderen meeneemt.

Kies je zwemlocatie op een officieel aangewezen zwemwaterlocatie. Op zwemwater.nl kun je de actuele waterkwaliteit van alle officiële locaties in Nederland bekijken. Bij twijfel over de kwaliteit van het water, houd je het droog.

Wijs kinderen op het zeeschuim voordat je op het strand aankomt. Maak er geen grote angstscenario’s van, maar leg simpelweg uit dat het schuim stof bevat dat niet goed voor je buik is als je het inslikt. Een kind van vijf begrijpt dat makkelijk.

Neem een handdoek en wat water mee om je handen te wassen voor je gaat eten. Een kleine fles water in de strandtas volstaat. Je hoeft echt niet gek te doen over wat zand, maar zeeschuimresten van je handen wassen is een goede gewoonte.

Douche zo snel mogelijk na het strand. In de meeste badplaatsen zijn er stranddouches. Die minuut onder de douche haalt eventueele resten van je huid en haar.

Maak je ook zorgen over andere producten in je dagelijks leven die PFAS kunnen bevatten? In het artikel over wat PFAS-vrij betekent lees je hoe je producten beoordeelt en welke certificeringen je kunt vertrouwen.

De conclusie: bewust genieten is het sleutelwoord

PFAS in de zee en zeeschuim is een reëel en wetenschappelijk vastgesteld fenomeen. De concentraties in zeeschuim langs de Nederlandse kust zijn vergelijkbaar met die in België, en op sommige locaties zelfs iets hoger. De PFAS-moleculen concentreren zich door hun chemische eigenschappen in zeeschuim, waardoor de concentratie daar honderden tot duizenden keren hoger kan zijn dan in het zeewater zelf.

Maar: zwemmen in zee is veilig, er is geen zwemverbod, en een dagje strand is echt nog steeds een van de fijnste dingen die je kunt doen. Het advies is simpel: laat kinderen en huisdieren niet in het zeeschuim spelen, slik het niet in, en douche na het zwemmen. Kleine moeite, groot effect.

PFAS is er al, en het verdwijnt niet van de ene op de andere dag. Maar hoe bewuster we omgaan met blootstelling, hoe beter we ons lichaam kunnen beschermen totdat de politiek en industrie hun werk hebben gedaan.

Bronnen

• RIVM (2023). PFAS in zeeschuim langs Nederlandse kust. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. rivm.nl
• RIVM (2023). PFAS in zeeschuim in Nederland (rapport in opdracht van ministerie van IenW). Rijksoverheid.nl
• Provincie Zeeland (2023). PFAS in zeeschuim langs Nederlandse kust. zeeland.nl
• Provincie Zeeland (2024). Zwemmen in zeewater gewoon veilig, maar let op voor zeeschuim. zeeland.nl
• GGD Zeeland (2024/2025). Veelgestelde vragen PFAS in (oppervlakte)water. ggdzeeland.nl
• BNNVARA Zembla (2023). Hoge concentraties PFAS in zeeschuim langs Nederlandse kust. bnnvara.nl
• BNNVARA Zembla (2023). Ook zeelucht blijkt vervuild met PFAS. bnnvara.nl
• BNNVARA Vroege Vogels (2024). PFAS in zeeschuim is geen reden voor een zwemverbod. bnnvara.nl
• NOS (2023). Ook in Nederland zit PFAS in zeeschuim, maar nog geen waarschuwing. nos.nl
• Waterforum (2024). Mooie stranddagen leiden tot discussie over PFAS-houdend zeeschuim. waterforum.net
• Open Overheid / RIVM (2024). PFAS in sea spray aerosolen en zeeschuim: conceptueel model. open.overheid.nl
• VLIZ / Dauwe, S. (2024). PFAS aan zee: moeten we ons zorgen maken? Vlaams Instituut voor de Zee. vliz.be
• H2O Waternetwerk (2025). PFAS aangemerkt als Zeer Zorgwekkende Stoffen: oplossingen en nieuwe uitdagingen. h2owaternetwerk.nl