PFAS-belasting in Duitsland, Nederland en België: een vergelijking

PFAS zitten overal in Europa in de bodem, het grondwater en het bloed van mensen. Maar zijn er landen die zwaarder getroffen zijn dan andere? En hoe reageren overheden daarop? Een vergelijking tussen Duitsland, Nederland en België laat zien dat de belasting weliswaar overal aanzienlijk is, maar sterk verschilt in aard, omvang en bestuurlijke reactie.

In het kort

• België heeft met Zwijndrecht de zwaarst gedocumenteerde puntbelasting van de drie landen, met het meest transparante overheidsonderzoek: 8.568 omwonenden lieten hun bloed testen, waarvan 48% van de volwassenen boven de EFSA-norm zat.
• Nederland combineert een puntbron (Chemours Dordrecht) met een grootschalig, diffuus grondwaterprobleem: PFAS werd aangetroffen op vrijwel alle onderzochte meetpunten, en een bevolkingsbreed bloedonderzoek zoals in België bleef achterwege.
• Duitsland heeft geen enkele dominante puntbron, maar wel meerdere grote, verspreide belastingsgebieden, waarvan Rastatt met 490 miljoen kubieke meter verontreinigd grondwater de bekendste is.
• Alle drie de landen kampen met hetzelfde structurele probleem: PFAS breekt praktisch niet af, en grootschalige sanering bestaat nog niet.
• Geen van de drie landen heeft de werkelijke omvang van de bevolkingsbrede blootstelling volledig en vergelijkbaar in kaart, mede door methodologische verschillen tussen metingen.

België: de zwaarste puntbelasting van de drie

België, en meer specifiek de Vlaamse gemeente Zwijndrecht, herbergt een van de best gedocumenteerde PFAS-belastingszones in de hele westerse wereld. De aanleiding is de fabriek van de Amerikaanse chemiereus 3M, die al decennialang PFAS heeft uitgestoten in de lucht, de bodem en het water van de regio.

In juni 2021 werd bekend dat de PFAS-concentraties in bodem en lucht rondom de fabriek ver boven de grenswaarden lagen. Wat volgde, was een van de meest omvangrijke publieke gezondheidsonderzoeken die Europa op dit gebied ooit heeft gezien. Tussen 2022 en 2025 lieten 8.568 bewoners binnen een straal van vijf kilometer rondom de fabriek hun bloed onderzoeken op PFAS. De resultaten, die in maart 2025 door het Departement Zorg bekendgemaakt werden, waren alarmerend: bijna de helft van de volwassen deelnemers, namelijk 48 procent, had PFAS-waarden in het bloed die volgens de Europese EFSA-richtlijnen als te hoog worden beschouwd. De meest aangetroffen verbindingen waren PFOS, PFOA en PFHxS.

Bij jongeren lag het beeld nog zorgwekkender. Een aparte studie uit 2022, waarvan de resultaten in het voorjaar van 2023 werden gepubliceerd, testte het bloed van 303 jongeren tussen 12 en 17 jaar uit dezelfde straal van vijf kilometer. Daaruit bleek dat drie op de vier jongeren mogelijk gezondheidsrisico liep door verhoogde PFOS-waarden, een aanzienlijk hoger aandeel dan de 48 procent die later bij volwassenen werd gemeten.

De extreme waarden illustreren de omvang. Bij een langdurige fabrieksmedewerker werden 3.900 microgram PFAS per liter bloed gemeten. De Europese norm ligt op 6,9 microgram. Zelfs bij omwonenden zonder direct werkcontact met de fabriek werden concentraties van 400 tot 1.000 microgram gemeten. Ter vergelijking: iemand zonder bekende bijzondere blootstelling heeft doorgaans een éncijferige waarde.

“De resultaten van dit grootschalige bloedonderzoek, gecombineerd met de vele metingen die al gebeurd zijn in de bodem, de lucht en het water, bevestigen eens te meer dat er in deze regio een te hoge PFAS-druk is en we in een aandachtsgebied zitten.” — Dr. Hilde Van de Maele, milieuarts, Departement Zorg (Vlaanderen), maart 2025

Uit de bloedafnames bleek verder dat hoe dichter bij de fabriek en hoe langer iemand al in de regio woont, hoe hoger de PFAS-waarden in het bloed. Ook het eten van eieren uit eigen tuin of de directe omgeving en het gebruik van grondwater voor de moestuin bleken duidelijk samen te hangen met hogere waarden, een patroon dat ook buiten België bij vergelijkbare hotspots wordt teruggevonden.

Naast Zwijndrecht zijn er in België nog andere bekende belastingsgebieden: Beringen in Belgisch-Limburg en Ronse nabij de Franse grens werden eveneens begeleid met bloedonderzoek. De Vlaamse overheid reageerde met verboden op tuinbouw, vissen en zwemmen in de getroffen gebieden. Vlaanderen hanteert een van de strengste drinkwaternormen van de drie landen: 4 nanogram per liter voor de voornaamste PFAS.

Wat België onderscheidt van de buurlanden, is de transparantie en directheid van de overheidsreactie. Het grootschalige bloedonderzoeksprogramma, de publieke communicatie over de resultaten en de duidelijke gedragsadviezen voor de betrokken bevolking werden internationaal als voorbeeldig beschouwd.

Die transparantie kent wel een methodologische kanttekening. Burgercollectief Grondrecht wees erop dat er in Vlaanderen momenteel geen enkel laboratorium is dat de totale PFOS-waarde (zowel de lineaire als de vertakte molecuulvorm) betrouwbaar kan meten. Daardoor gebruikte het onderzoek uit 2025 alleen de lineaire vorm, wat de resultaten strikt genomen niet vergelijkbaar maakt met het eerdere onderzoek uit 2021 of met internationale studies die wel de volledige som hanteren. Het risico is een onderschatting van de werkelijke PFOS-belasting, ondanks de verder voorbeeldige transparantie van het onderzoek zelf.

Nederland: diffuse belasting en Chemours aan het Rijn-Maas-delta

Nederland staat voor een dubbel probleem. Enerzijds is er een zware puntbelasting door de Chemours-fabriek in Dordrecht, vroeger bekend als DuPont, die jarenlang PFOA loosde in de Westerschelde en in de omgevingslucht. Anderzijds is het Nederlandse grondwater op grote schaal verontreinigd met PFAS, in een mate die zelfs deskundigen heeft verrast.

Het Arcadis-rapport Grondwaterkwaliteit 2024, opgesteld in opdracht van de Nederlandse provincies, leverde een ontnuchterend beeld op: PFAS werden aangetroffen op vrijwel alle onderzochte grondwatermeetpunten in Nederland. Bij 96 procent van de meetlocaties werden één of meer milieuvreemde stoffen, waaronder PFAS, gemeld. Bij toetsing aan de nieuwe EU-normen, die in oktober 2025 voorlopig werden vastgesteld, concludeert het rapport dat het Nederlandse grondwater de vereisten van de Kaderrichtlijn Water waarschijnlijk tot 2039 of 2045 niet zal halen.

De situatie rondom de Chemours-fabriek in Dordrecht is vergelijkbaar met die van de 3M-fabriek in België, maar er is één wezenlijk verschil in de bestuurlijke aanpak: de Nederlandse overheid besloot af te zien van een grootschalig bloedonderzoek onder bewoners in de omgeving van de fabriek. Die beslissing werd door critici en wetenschappers scherp bekritiseerd. De GGD-autoriteiten onderbouwden hun beslissing met het argument dat de belastingsconcentraties in de lucht al vanaf vijf kilometer afstand naar nul dalen.

Het RIVM publiceerde in 2025 een bloedonderzoek bij bijna 1.500 Nederlanders en stelde vast dat bij vrijwel alle deelnemers minimaal zeven verschillende PFAS-verbindingen werden aangetroffen. Bij bewoners in de regio Dordrecht werden met name hogere PFOA-concentraties gevonden dan het landelijk gemiddelde; rondom de Westerschelde waren juist de PFOS-waarden verhoogd, wat verband houdt met de nabijheid van de 3M-fabriek in het Belgische Zwijndrecht. Het RIVM concludeert dat bij vrijwel alle Nederlanders de PFAS-belasting de gezondheidskundige grenswaarde overschrijdt.

In maart 2026 werd bovendien vastgesteld dat in slootwater in de gemeenten Dordrecht, Molenlanden, Sliedrecht en Papendrecht PFAS-concentraties zijn aangetroffen die de RIVM-risicogrens voor irrigatiewater overschrijden. Gemeenten en waterschappen adviseren daarom geen slootwater te gebruiken voor het beregenen van eetbare gewassen in dat gebied.

Het RIVM voert een uitgebreid meerjarig onderzoeksprogramma uit naar PFAS, dat tot 2026 loopt. Een Europese vergelijking van bloedconcentraties in verschillende landen staat gepland voor 2026. Het RIVM heeft een gezondheidskundige norm voor PFAS in drinkwater afgeleid van 4,4 nanogram per liter, vergelijkbaar met de Vlaamse norm. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat heeft het Drinkwaterbesluit hier echter nog niet op aangepast en wacht op een advies van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), dat voor 2026 verwacht wordt. Drinkwaterbedrijven die afhankelijk zijn van oppervlaktewater, zoals PWN, Waternet, Dunea en Evides, kampen volgens het Arcadis-rapport met moeilijkheden om de strengere normen te halen met hun huidige zuiveringsinfrastructuur. Deskundigen schatten dat de omschakeling tot tien jaar in beslag kan nemen. Bepaalde kraanwaterfilters kunnen PFAS wél grotendeels verwijderen, gewone kannenfilters doen dat niet.

Duitsland: veel hotspots, lange tijd weinig strenge normen

Duitsland heeft geen enkele grote puntbron zoals Zwijndrecht of Chemours Dordrecht, maar wel een veelheid aan middelgrote en grote belastingsgebieden die over het hele land verspreid zijn. Het Umweltbundesamt benoemt vijf bijzonder ernstige gevallen: Rastatt en de Midden-Rijnstreek in Baden-Württemberg, de chemiepark Gendorf in de Landkreis Altötting in Beieren, de Hochsauerlandkreis in Noordrijn-Westfalen, de militaire luchthaven Manching in Beieren en de luchthaven Düsseldorf.

Vooral de zaak Rastatt verdient vermelding. Tussen 2006 en 2008 werden op circa 1.100 hectare landbouwgrond PFAS-houdende papierslib-compostmengsels uitgereden. Nieuwe berekeningen van het Technologiezentrum Wasser uit januari 2025 laten zien dat het verontreinigde grondwatervolume is gegroeid tot ongeveer 490 miljoen kubieke meter, meer dan het dubbele van de waarde uit 2020. In de afgelopen tien jaar is circa 500 kilogram PFAS de Rijn ingestroomd. Deskundigen omschrijven de zaak als het ‘qua oppervlakte grootste milieudelict’ uit de recente Duitse geschiedenis.

Het meest opvallende kenmerk in vergelijking met de buurlanden was lange tijd de relatief soepele Duitse drinkwaternorm. Terwijl Vlaanderen en Nederland al richtlijnen van 4 tot 4,4 nanogram per liter hanteerden voor de voornaamste PFAS, lag de Duitse leidnorm voor een som van 20 PFAS op 100 nanogram per liter. Pas sinds januari 2026 gelden in Duitsland verbindende nieuwe grenswaarden: 100 nanogram per liter voor een som van 20 PFAS en, vanaf januari 2028, 20 nanogram voor de vier meest kritische PFAS-verbindingen.

Een nationaal bloedonderzoeksprogramma voor de algemene bevolking bestaat in Duitsland niet. Kleinschalige onderzoeken, zoals in de Landkreis Altötting of in de omgeving van belaste militaire terreinen, hebben verhoogde PFAS-waarden in het bloed van bewoners bevestigd. Het Umweltbundesamt coördineert de monitoring, maar de verantwoordelijkheden liggen bij de afzonderlijke deelstaten, wat leidt tot sterk uiteenlopende onderzoeksdieptes. Beieren en Baden-Württemberg zijn daarin het verst gevorderd.

Wat de drie landen verbindt en wat hen scheidt

Ondanks alle verschillen delen Duitsland, Nederland en België één wezenlijke overeenkomst: geen van de drie landen is ook maar bij benadering in staat om de PFAS-belasting in bodem en grondwater op afzienbare termijn op te ruimen. PFAS breken onder natuurlijke omstandigheden praktisch niet af, en effectieve saneringsmethoden op grote schaal bestaan nog niet.

Wat de drie landen scheidt, is de aard van de voornaamste belasting en de bestuurlijke omgang ermee. België heeft de meest geconcentreerde bekende industriële belasting en reageerde het transparantst met bevolkingsonderzoek, al toont juist dat onderzoek ook de grenzen van de huidige Vlaamse meetcapaciteit. Nederland heeft een structureel grondwaterprobleem op grote schaal én een bijkomend puntprobleem bij Chemours, zonder de werkelijke omvang via bloedonderzoek volledig in kaart te brengen. Duitsland heeft de geografisch meest verspreide belastingsgebieden, hanteerde lange tijd de soepelste normen en mist een uniform nationaal monitoringprogramma.

De misschien meest nuchtere inschatting komt uit de wetenschap: een echte landenvergelijking op basis van geharmoniseerde bloedconcentratiegegevens moet nog plaatsvinden, mede omdat zelfs binnen één land (zoals het Vlaamse PFOS-voorbeeld laat zien) meetmethoden tussen onderzoeken kunnen verschillen. Het RIVM plant zo’n Europese vergelijking voor 2026. Tot die tijd staat één ding vast: in alle drie de landen hebben vrijwel alle mensen meetbare PFAS-concentraties in het bloed, en in alle drie de landen zullen de gevolgen voor gezondheid en milieu nog generaties lang voelbaar zijn, ongeacht of en hoe je lichaam die opgestapelde PFAS ooit weer kwijtraakt.

Bronnen:

• Departement Zorg (Vlaanderen): Resultaten bloedonderzoek regio Zwijndrecht, departementzorg.be (maart 2025)
• Departement Zorg / VRT NWS: HBM-jongerenstudie omgeving 3M, resultaten voorjaar 2023
• VRT NWS (15 april 2024): Werknemer 3M heeft 500 keer meer PFAS in bloed dan Europese norm; burgercollectief Darkwater3M
• Grondrecht vzw: Het bloed van Zwijndrecht — methodologische kanttekening bij het bloedonderzoek 2025, grondrecht.eu
• RIVM: Actueel PFAS en PFAS-onderzoeksprogramma, rivm.nl
• RIVM / H2O Waternetwerk: Vooral rond Westerschelde en Dordrecht te veel PFAS in bloed, h2owaternetwerk.nl (2025)
• Arcadis / Waterkwaliteitsportaal: Rapport Grondwaterkwaliteit Nederland 2024, waterkwaliteitsportaal.nl
• PFASINFO.nl: Gemeenten en waterschappen geven advies over slootwatergebruik, pfasinfo.nl (maart 2026)
• Umweltbundesamt (UBA): PFAS in bodem en grondwater, umweltbundesamt.de
• Technologiezentrum Wasser (TZW) / Stadtwerke Rastatt: PFAS-Grundwasserbelastung Mittelbaden, januari 2025
• pfas-dilemma.info: PFAS in Rastatt en Mittelbaden, update februari 2026