Zit er PFAS in koffie? En hoe komt het er dan in?

Je eerste kop koffie van de dag, misschien wel de derde. Onschuldig, zou je zeggen. Toch bevestigt het RIVM iets dat weinig mensen weten: koffie staat gewoon op het lijstje van voedingsmiddelen waarin de chemische stofgroep PFAS is aangetroffen. Niet per se in elk kopje afzonderlijk gemeten, maar wel als categorie. De vraag die overblijft is interessanter: hoe komt die stof daar precies in, en moet je je daar zorgen over maken?

In het kort

• Bijna alle koffie bevat vermoedelijk PFAS: het RIVM mat een representatieve waarde van gemiddeld 48 picogram PEQ per gram voor de categorie koffie, geen los-getest resultaat per merk of boon.
• De populaire verklaring dat het papieren koffiefilter de bron zou zijn, is nergens onafhankelijk onderbouwd: er is geen onderzoek gevonden dat koffiefilters op PFAS test.
• De meest aannemelijke route is opname door de koffieplant zelf, via de wortels, uit verontreinigde grond en irrigatiewater, een mechanisme dat bij veel landbouwgewassen is aangetoond, maar bij koffie zelf nog niet specifiek is onderzocht.
• Roosteren en zetten met heet water breekt PFAS niet af: de stoffen zijn stabiel tot ver boven de temperaturen die daarbij worden gebruikt.
• Koffie is geen uitschieter: vis draagt volgens het RIVM het meest bij aan de PFAS die je via voeding binnenkrijgt.

PFAS in koffie: het korte antwoord

Bijna zeker wel, al is dat een net iets genuanceerder antwoord dan een simpel ja. Het RIVM onderzocht de PFAS-concentraties in een breed pakket voedingsmiddelen en berekende voor koffie een representatieve waarde van gemiddeld 48 picogram PEQ per gram. Dat cijfer is onderdeel van een inname-model, gebaseerd op categorie-brede metingen, niet het resultaat van het los testen van tientallen individuele koffiemerken of -bonen. Er bestaat, voor zover bekend, geen merk-voor-merk onderzoek naar PFAS in koffie zoals dat wel is gedaan voor bijvoorbeeld cosmetica of kleding.

Het RIVM formuleert het zelf voorzichtig: PFAS komt voor in “bijna alle voedselproducten”, niet in “alle” zonder uitzondering. Dat sluit aan bij hoe wijdverspreid PFAS inmiddels in landbouwgrond en irrigatiewater zit: het is aannemelijk dat de meeste conventioneel geteelde koffie meetbare sporen bevat, maar dat is een logische afleiding uit het opnamemechanisme (zie hieronder), geen bevestigd feit voor elke boon, elk merk of elk land van herkomst afzonderlijk. Net als bij wijn is denkbaar dat koffie van minder vervuilde grond lager scoort, maar dat verschil is bij koffie specifiek, voor zover bekend, niet onderzocht.

Dat cijfer staat niet op zichzelf: het is onderdeel van hetzelfde onderzoek waaruit bleek dat Nederlanders via voeding meer dan drie keer zoveel PFAS binnenkrijgen als via drinkwater. Koffie wordt door het RIVM in één adem genoemd met thee, graanproducten, melkproducten, vlees, eieren, fruit en groente, allemaal producten waarin de stof is aangetroffen. Het RIVM verwoordt het zelf kort en zonder omhaal op de eigen website:

“Al ons dagelijks eten en drinken kan PFAS bevatten.” — RIVM, PFAS in voedsel

Ter vergelijking, in dezelfde RIVM-meting:

Koffie zit dus dicht bij aardappelen en ruim onder rundvlees, eieren en kip. Het is geen uitschieter, maar wel een aantoonbare, gemeten bron. Vis staat niet in deze tabel, maar kabeljauw had in dezelfde meting de hoogste concentratie: 2.737 picogram PEQ per gram.

De route van PFAS naar je koffie

Dit is de vraag waar de meeste verwarring over bestaat, en waar je online veel stellige, maar niet onderbouwde antwoorden op vindt.

De koffiefilter-verklaring: populair, maar niet bevestigd

Een veelgehoorde verklaring is dat het papieren koffiefilter de boosdoener zou zijn: filters die PFAS-behandeld zouden zijn om waterafstotend te blijven tijdens het zetten. Het klinkt logisch, past bij wat we weten over PFAS in bakpapier en andere papieren voedselverpakkingen, en wordt op tal van webshops en blogs herhaald.

Er is alleen één probleem: bij nader onderzoek is nergens een onafhankelijke, wetenschappelijke bron te vinden die specifiek koffiefilters heeft getest op PFAS. Geen RIVM-rapport, geen peer-reviewed studie, niets dat deze specifieke claim onderbouwt. Dat betekent niet per se dat het onmogelijk is, coatings op papier zijn immers een bekende PFAS-toepassing, zie PFAS in karton en papieren voedselverpakkingen, maar het betekent wel dat de claim voorlopig een aanname is, geen aangetoond feit. Wees dus kritisch op bronnen die dit met stellige zekerheid beweren.

Wat wél breed wetenschappelijk is aangetoond: opname via de plant

De meest aannemelijke, en het best onderbouwde verklaring is een heel andere: de koffieplant zelf. Uit tientallen peer-reviewed studies naar PFAS in de landbouw blijkt een consistent mechanisme. PFAS in verontreinigde bodem en irrigatiewater wordt door plantenwortels opgenomen via de waterstroom, met hulp van kanalen en transporteiwitten in de wortelcellen. Vanaf daar verplaatst de stof zich door de plant naar bladeren, stengels en uiteindelijk ook naar zaden en vruchten, en daarmee naar alle waarschijnlijkheid ook naar de koffiebes waar de boon in zit.

Dit mechanisme is uitvoerig aangetoond bij onder meer tarwe, waar PFOS zich ophoopt in de graankorrel, en bij een reeks andere landbouwgewassen. De sterkte van deze opname hangt af van de ketenlengte van de PFAS-verbinding (kortere ketens worden makkelijker opgenomen), de plantensoort en de mate van bodemverontreiniging. Er is geen koffie-specifieke studie gevonden die dit mechanisme rechtstreeks bevestigt, maar het sluit naadloos aan bij hoe PFAS ook in andere voedingsgewassen terechtkomt, en is daarmee de meest logische verklaring op basis van de huidige wetenschap.

Daarnaast blijft een derde, minder onderzochte route mogelijk: het koffiezetapparaat zelf, waarvan interne onderdelen mogelijk PTFE bevatten, vergelijkbaar met een antiaanbaklaag. Dat is een andere, apart onderzochte claim dan de filter-mythe: negen veelverkochte koffiezetapparaten bleken geen van alle expliciet “PFAS-vrij” te claimen, precies omdat die interne onderdelen voor consumenten niet te controleren zijn.

Waarom roosteren en zetten geen verschil maken

Je zou verwachten dat hitte helpt, want bij veel andere stoffen in voeding maakt bereiding wel verschil. Bij PFAS niet. Deze stoffen zijn chemisch zo stabiel dat ze pas vanaf circa 260°C beginnen te degraderen, veel hoger dan de temperaturen bij roosteren (rond de 200-230°C) of zetten (rond het kookpunt van water, 100°C). Roosteren, koken, filteren met heet water, niets daarvan breekt de PFAS in koffie af. Hoeveel er precies van de boon in je kopje belandt, is voor zover bekend niet apart onderzocht.

Koffie in perspectief

Koffie is geen uitschieter, en dat is geen relativering om je gerust te stellen: dat laten de cijfers zelf zien. Koffie draagt bij aan je totale PFAS-inname, maar niet in een mate die het RIVM als aparte zorg benoemt. Vis draagt volgens het RIVM het meest bij aan PFAS-blootstelling via voeding. Drinkwater is een aparte route, maar via voeding als geheel krijg je ruim drie keer zoveel binnen. Het RIVM geeft geen advies om koffie te laten staan, wel een algemeen advies: eet gevarieerd, zodat je niet te veel van één specifiek voedingsmiddel met een hogere PFAS-belasting binnenkrijgt.

Wil je je blootstelling toch verder verlagen, dan ligt de grootste winst niet bij je koffie, maar bij andere routes: wat er met opgestapeld PFAS in je lichaam gebeurt hangt vooral af van die grotere bronnen, en de volledige, gecategoriseerde lijst van productgroepen waar PFAS in zit, laat zien waar echt winst te behalen valt.

Veelgestelde vragen

Zit er echt PFAS in koffie?
Vermoedelijk in bijna alle koffie, gebaseerd op een representatieve RIVM-meting van gemiddeld 48 picogram PEQ per gram voor de categorie koffie. Dit is geen los-getest resultaat per merk of boon, dus “elk kopje” is niet apart bevestigd, maar het RIVM noemt koffie wel expliciet in het rijtje voedingsmiddelen waarin PFAS is aangetroffen.

Komt de PFAS in koffie van het papieren filter?
Dat is een populaire verklaring, maar niet onafhankelijk bevestigd door onderzoek. De meest waarschijnlijke route is opname door de koffieplant uit verontreinigde bodem en water, hetzelfde mechanisme dat bij veel andere landbouwgewassen is aangetoond.

Bevat gemalen koffie meer PFAS dan bonen?
Hier is geen apart onderzoek naar gevonden. Aangezien de PFAS zich waarschijnlijk al in de boon zelf bevindt door opname via de plant, is er geen duidelijke reden om aan te nemen dat malen of roosteren dit verandert.

Is oplosinstantkoffie veiliger dan gezette koffie?
Er is geen onderzoek gevonden dat een verschil aantoont tussen instant- en gezette koffie qua PFAS-gehalte. Beide vormen zijn afkomstig van dezelfde koffieplant.

Zit er meer PFAS in koffie dan in kraanwater?
Dat verschilt sterk per situatie. Nationaal draagt voeding als geheel ruim drie keer meer bij aan PFAS-blootstelling dan drinkwater, met vis als grootste voedingsbron. Koffie zelf zit in het lagere segment van voedingsmiddelen.

De bottom line

PFAS in koffie is een reëel, gemeten gegeven voor de categorie als geheel, geen fabeltje, maar ook geen bevestigd feit voor elk individueel kopje of merk. Maar het populaire verhaal over het koffiefilter als boosdoener is nergens hard gemaakt. De wetenschap wijst eerder naar de koffieplant zelf, die net als tarwe en andere landbouwgewassen PFAS uit de bodem en irrigatiewater kan opnemen. Roosteren en zetten veranderen daar niets aan, de stoffen zijn te stabiel om af te breken bij normale bereidingstemperaturen. Voor je dagelijkse kopje koffie is dit geen reden tot paniek: de hoeveelheid is bescheiden vergeleken met andere voedingsbronnen, en gevarieerd eten blijft het beste advies om je totale blootstelling te beperken.

Bronnen

1. RIVM (2023). Nieuw onderzoek bevestigt: mensen in Nederland krijgen te veel PFAS binnen. Geraadpleegd via rivm.nl
2. RIVM. PFAS in voedsel. Geraadpleegd via rivm.nl/pfas/voedsel
3. RIVM. Vragen en antwoorden over PFAS. Geraadpleegd via rivm.nl/pfas/vraag-antwoord
4. RIVM-rapport, becijferde pgPEQ-waarden per voedingsmiddel (koffie 48, aardappelen 18, kip 155, rundvlees 189, eieren 241, kabeljauw 2.737), gerapporteerd via NTvL (2023)
5. Extending the knowledge about PFAS bioaccumulation factors for agricultural plants — A review. ScienceDirect/PubMed.
6. Mechanisms of PFAS uptake and bioaccumulation in plants. ScienceDirect (2026).
7. Per- and polyfluoroalkyl substances in agriculture: environmental fate, bioaccumulation and management. Review.
8. Inoculation with arbuscular mycorrhizal fungi can increase the concentration of PFAS compounds in cereal crops. bioRxiv-preprint, wortelopname-mechanisme in tarwe.