Zit er PFAS in siliconen? De waarheid achter deze chemische verwarring

Je staat in de keuken met je siliconen spatel in de hand en vraagt je af: zit er nu wel of geen PFAS in dit ding? Het is een vraag die steeds meer mensen bezighoudt, vooral nu PFAS zo vaak in het nieuws komt. En terecht, want deze “forever chemicals” zijn niet iets waar je lichaam op zit te wachten.

Het korte antwoord? Siliconen bevatten chemisch gezien geen PFAS. Maar er zit meer nuance achter dit verhaal dan je in de meeste blogs leest, en die nuance bepaalt of je siliconen bakvorm écht zo onschuldig is als vaak wordt beweerd.

In het kort

• Siliconen (polysiloxanen) zijn opgebouwd uit silicium en zuurstof, PFAS uit koolstof en fluor: chemisch zijn het twee losstaande stofgroepen, en siliconen bevatten geen PFAS als grondstof.
• Het RIVM benoemt wel een openstaande kennisleemte: het is niet onderzocht of onbedoelde verontreinigingen of afbraakproducten van PFAS kunnen vrijkomen uit voedselcontactmaterialen van siliconen of rubber.
• Bij verhitting boven ongeveer 150 tot 200°C kunnen siliconen siloxanen vormen; de Rijksoverheid adviseert bakvormen niet boven 200°C te gebruiken en nieuwe bakvormen eerst in te bakken.
• Siliconen bevat geen BPA, maar is niet automatisch vrij van microplastics: een peer-reviewed studie toonde aan dat siliconenrubber bij stoomsterilisatie wel degelijk micro- en nanoplastics kan afgeven.
• Er bestaat geen geharmoniseerde EU-regelgeving specifiek voor siliconen als voedselcontactmateriaal, in tegenstelling tot kunststoffen.

Waarom deze verwarring überhaupt bestaat

De verwarring tussen PFAS en siliconen is eigenlijk heel logisch. Beide materialen worden namelijk gebruikt voor hetzelfde doel in de keuken: zorgen dat je eten niet aanplakt. Je ziet ze terug in bakpapier, pannen, spatels en bakvormen. Maar chemisch gezien zijn het compleet verschillende werelden.

Wat zijn PFAS eigenlijk precies?

PFAS staat voor per- en polyfluoralkylstoffen, een verzamelnaam voor een groep van naar schatting meer dan 10.000 door de mens gemaakte chemische stoffen die van nature niet in het milieu voorkomen. Ze hebben een paar handige eigenschappen: ze zijn bijvoorbeeld water-, vet-, vuil- en stofafstotend, kunnen goed tegen warmte en worden niet gemakkelijk aangetast door andere chemische stoffen.

Het problematische? Van een aantal PFAS is bekend dat ze niet of nauwelijks afbreken in het milieu (ze zijn persistent), schadelijke effecten kunnen geven bij mensen en het milieu (ze zijn toxisch) en zich gemakkelijk en snel verspreiden. Mensen in Nederland krijgen bovendien te veel PFAS binnen via voedsel en drinkwater, met mogelijke nadelige effecten op de gezondheid als gevolg.

En siliconen dan? Waar zijn die van gemaakt?

Siliconen worden gemaakt van silicium, ook wel kiezel genoemd, een van de meest voorkomende grondstoffen op aarde. Silicium komt voor in het menselijk lichaam en zit in verschillende voedingsproducten zoals champignons en fruitschillen.

Het productieproces: silicium wordt eerst omgezet in een stof die kan reageren met methylchloride. Hierdoor ontstaan kleine bouwsteentjes (siloxanen). Deze bouwsteentjes worden vervolgens met water gemengd, waardoor het chloor verdwijnt en ze aan elkaar plakken tot lange ketens. Die ketens vormen samen siliconen, technisch polysiloxanen genoemd.

Het cruciale verschil dat je moet kennen

Hier zit de kern van het verhaal: PFAS zijn fluorhoudende chemicaliën, opgebouwd uit een keten van koolstof- en fluoratomen. Siliconen bestaan uit een heel andere ruggengraat: silicium en zuurstof, met organische zijgroepen. Het zijn twee compleet verschillende chemische families, en die chemische identiteit is niet omstreden.

Denk er zo over: het is alsof je vraagt of appels citroenzuur bevatten omdat ze allebei fruit zijn. Ze kunnen beide in dezelfde fruitschaal liggen, net zoals PFAS en siliconen beide in keukens gebruikt worden, maar chemisch zijn het totaal verschillende dingen. Dat geldt trouwens niet voor PTFE (Teflon), dat ondanks dezelfde polymeerstructuur als siliconen wél binnen de PFAS-familie valt naast stoffen als PFOA, PFOS en GenX, precies het soort naamsverwarring waar dit artikel mee begon.

De kennisleemte die de meeste artikelen overslaan

Hier wordt het genuanceerder dan de meeste blogs je vertellen. Dat siliconen als grondstof geen PFAS bevat, is chemisch gezien vastgesteld. Maar het RIVM onderzocht in 2019 specifiek PFAS in voedselcontactmaterialen (pannen, servies, bakvormen) en concludeerde daarbij iets dat weinig sites vermelden: het is niet bekend of onzuiverheden of afbraakproducten van PFAS kunnen vrijkomen uit voedselcontactmaterialen van siliconen of rubber. Dat is geen aanwijzing dat dit gebeurt, maar wel een erkende kennisleemte, geen afgesloten dossier. De eerlijke conclusie is dus: siliconen bevat geen PFAS als grondstof, maar de vraag of er via verontreiniging of afbraak iets kan vrijkomen, is nog niet onderzocht.

Maar wacht even, zijn siliconen dan wel helemaal veilig?

Hier wordt het interessant. Want ook al bevatten siliconen geen PFAS, er zijn wel andere dingen waar je op moet letten. Bij verhitting kunnen siliconen namelijk weer afbreken tot siloxanen, kleine bouwsteentjes van het materiaal zelf.

De Rijksoverheid (via het platform Waarzitwatin) geeft heldere richtlijnen: fabrikanten verwijderen siloxanen doorgaans na productie door de bakvorm voldoende te verhitten, maar siloxanen kunnen opnieuw ontstaan als je bij te hoge temperaturen gaat bakken. Verhit de siliconen bakvorm het liefst niet boven de 200 graden bij het bereiden van voedsel, tenzij de fabrikant zelf een hogere temperatuur aangeeft.

“Vaak heeft bakpapier een coating van siliconen of PFAS. PFAS zijn chemische stoffen die er onder andere voor zorgen dat bakpapier water- en vetafstotend is.” — Joke Herremans, expert chemische stoffen bij Waarzitwatin, 2022

Het Belgische Test-Aankoop, een onafhankelijke consumentenorganisatie vergelijkbaar met de Consumentenbond, testte in 2022 25 siliconen bakvormen op migratie. Bij 21 van de 25 werden migrerende chemische stoffen gevonden, in kleine hoeveelheden. Hun advies: gebruik siliconen bakvormen niet dagelijks, en zeker niet te vaak voor kindervoeding. Belangrijk detail: platina-uitgeharde siliconen zijn thermisch stabieler (tot circa 300°C) dan de goedkopere peroxide-uitgeharde variant (tot circa 150°C), wat verklaart waarom kwaliteit hier echt uitmaakt.

PFAS versus siliconen: het verschil in één oogopslag

Geeft siliconen microplastics af?

Dit is een vraag die opvallend vaak gesteld wordt, en het eerlijke antwoord is genuanceerder dan “nee, siliconen valt niet uiteen in microplastics” wat je op veel plekken leest. Die claim klopt niet zonder meer.

Een peer-reviewed studie uit Nature Nanotechnology (2022) onderzocht siliconenrubber spenen van babyflessen die werden blootgesteld aan stoomsterilisatie op 100°C, de door de WHO aanbevolen desinfectiemethode. Met een geavanceerde spectroscopietechniek toonden de onderzoekers aan dat stoomsterilisatie het oppervlak van de speen aantast en meetbare hoeveelheden micro- en nanoplastics vrijgeeft in het spoelwater. Ze schatten dat een baby via deze route tegen de leeftijd van één jaar meer dan 600.000 microplastic-deeltjes zou kunnen binnenkrijgen.

Belangrijk om hierbij te vermelden: dit onderzoek gaat specifiek over herhaalde stoomsterilisatie van siliconenrubber spenen, niet over ovenverhitting van een siliconen bakvorm of normaal gebruik van siliconen keukengerei. Het mechanisme, oppervlakte-etsing door herhaalde blootstelling aan waterdamp bij 100°C, is niet zomaar één op één te vertalen naar droge ovenhitte. Er is geen vergelijkbaar onafhankelijk onderzoek gevonden dat specifiek klassiek siliconen keukengerei zoals spatels, bakvormen en bakmatten test op microplasticafgifte bij normaal gebruik. Dat is een kennisleemte, geen bevestigde geruststelling. De eerlijke conclusie: siliconen breekt niet af zoals petroleum-plastic dat doet, maar “geeft nooit microplastics af” is een te stellige claim gebleken.

De praktische tips die je echt gaat gebruiken

Voor nieuwe siliconen producten

Was de siliconen bakvorm goed uit voor het eerste gebruik. Het is ook goed om de siliconen bakvorm de eerste keer voor te bakken. Dit doe je door de bakvorm te vullen met een mengeling van water en olie en een uur in een oven te zetten, op 220 graden. Hiermee verwijder je achtergebleven siloxanen uit het productieproces.

Let op de kwaliteit

Food grade siliconen mogen in de EU worden gebruikt voor producten die in aanraking komen met voedsel, al bestaat daarvoor geen specifiek, geharmoniseerd EU-keurmerk zoals voor kunststoffen: de industrie leunt in de praktijk op de Duitse BfR-norm XV, met platina-uitgeharde siliconen als de betere keuze. Medical grade siliconen wordt gebruikt voor medische toepassingen en voldoet aan nog strengere eisen.

Herken kwaliteitssiliconen

Je kunt vaak testen of een product van 100% siliconen is gemaakt door het te draaien. Bij echte siliconen blijft de kleur en structuur overal gelijk, terwijl goedkopere mengsels vaak wittige streepjes laten zien onder spanning.

Hoe zit dat met bakpapier?

PFAS zijn synthetische stoffen die schadelijk kunnen zijn voor milieu en gezondheid en die bij hoge temperaturen kunnen vrijkomen, terwijl ze niet afbreken in het milieu. Siliconen vormt een hittebestendige coating die bij normaal ovengebruik niet vrijkomt in je eten.

Veel bakpapier gebruikt tegenwoordig een siliconencoating in plaats van PFAS. Fabrikanten kiezen doorgaans voor de ene of de andere coating, dus als op de verpakking “siliconencoating” staat, is dat vrijwel altijd een teken dat er geen PFAS-laag is gebruikt.

De nieuwste ontwikkelingen waar je van moet weten

De EU neemt PFAS steeds serieuzer. Duitsland en Nederland dienden samen met Denemarken, Noorwegen en Zweden een restrictievoorstel in op basis van de REACH-verordening om te komen tot een Europees verbod op productie, gebruik, verkoop en import van een groot deel van de bredere groep productcategorieën waar PFAS in wordt aangetroffen, van textiel tot verpakkingen. Dat traject loopt nog: een definitief besluit wordt op zijn vroegst na 2027 verwacht.

Voor siloxanen geldt een aparte, specifiekere restrictie: de Europese Commissie nam op 16 mei 2024 Verordening (EU) 2024/1328 aan, die de cyclische siloxanen D4, D5 en D6 aan banden legt. Let op de datum die hierbij vaak verkeerd wordt overgenomen: deze verordening werd in 2024 aangenomen, maar wordt pas per 6 juni 2026 daadwerkelijk van toepassing voor de meeste toepassingen (cosmetica, stomerij, was- en reinigingsmiddelen), en pas per 6 juni 2027 voor leave-on cosmeticaproducten. Deze restrictie richt zich vooral op cosmetica en textielreiniging, niet specifiek op keukensiliconen zoals bakvormen of spatels.

Hoopgevende alternatieven voor bewuste consumenten

Voor mensen die zich zorgen maken over zowel PFAS als siloxanen, zijn er goede alternatieven beschikbaar:

• RVS (roestvrij staal) keukengerei zonder coating
• Glazen bakvormen en opbergpotten
• Gietijzeren pannen met natuurlijke anti-aanbaklaag
• Keramische bakvormen

Al deze opties omzeilen zowel de PFAS-discussie als de siloxaanvraag, in tegenstelling tot pannen met een klassieke antiaanbaklaag, waar PTFE (Teflon) als coating nog altijd de standaard is.

Waar zit siliconen allemaal in je keuken?

Je hebt vast meer siliconen in je keuken dan je denkt. Het zit niet alleen in die handige spatel, maar eigenlijk overal waar flexibiliteit en hittebestendigheid gewenst zijn.

Bij het keukengerei vind je siliconen terug in alle soorten spatels en lepels, van de klassieke bakspatel tot de wokspatel met extra brede kant. Ook je mixspatel, soeplepel, pastalepel, keukentangen, gardes, bakkwasten en schuimspanen bevatten vaak siliconen. Siliconen keukengerei is populair omdat het hittebestendig is tot 200-250°C, je anti-aanbaklagen niet beschadigt, zachter en flexibeler is dan plastic of metaal, en gemakkelijk schoon te maken is.

In de bakwereld zie je siliconen vooral terug in muffinvormpjes, cupcakevormen, cakevormen, brownievormen en donutmakers. Bij de grote bakvormen denk aan broodvormen, springvormen voor cheesecakes en quichevormen. Daarnaast heb je herbruikbare siliconen bakmatten die bakpapier vervangen, uitrolmatten voor deeg en allerlei vormjes voor chocolade en ijslollies.

Voor opslag en bewaren wordt siliconen steeds handiger: rekbare deksels, vershoudbakjes met flexibele siliconen deksels, herbruikbare voedselverpakking en afsluitringen voor glazen potten. Ovenwanten, pannenlappen en onderzetters hebben vaak een siliconen buitenkant voor betere hittebescherming. En je vindt het terug in ijsblokjesvormen, herbruikbare rietjes, afdichtringen in blenders, kleppen in waterkokers en anti-slip voetjes van apparaten.

Hoe herken je kwaliteitssiliconen?

Food grade siliconen is geschikt voor voedselcontact, terwijl medical grade siliconen nog hogere zuiverheidseisen heeft en gebruikt wordt voor medische toepassingen. Geen van beide bevat PFAS of BPA als grondstof.

Thuis test je zelf of een product echt van kwaliteitssiliconen is gemaakt door het te draaien of rekken. Echte siliconen behouden overal dezelfde kleur en structuur, terwijl goedkopere mengsels onder spanning vaak witte streepjes laten zien. Kijk ook naar de temperatuurindicaties, die moeten minimaal 200°C aangeven.

Bij het kopen let je op aanduidingen zoals “100% siliconen” (de beste keuze), “BPA-vrij” (standaard bij kwaliteitssiliconen), “FDA-goedgekeurd” of “EU-conform”, en controleer of de temperatuurbestendigheid duidelijk vermeld staat.

Waar koop je het beste siliconen keukengerei?

Voor een basisassortiment met goede prijs-kwaliteitverhouding kun je terecht bij HEMA. OXO Good Grips biedt premium kwaliteit met doordacht design. Bol.com heeft een grote keuze van verschillende merken, en bij keukenspeciaalzaken krijg je expert advies. Budgetsets van 12-delig kosten meestal tussen de 20-40 euro, het middensegment ligt tussen 40-80 euro, en premium merken gaan vanaf 80 euro.

Let er bij aankoop op dat je sets zonder temperatuurindicatie vermijdt, kies voor bekende merken, lees reviews over duurzaamheid en check of losse vervanging mogelijk is voor onderdelen.

Voor onderhoud hoef je je geen zorgen te maken: gewoon afwassen of in de vaatwasser, geen schuurmiddelen gebruiken, goed drogen voor opslag. Om de levensduur te verlengen gebruik je het niet boven de maximum temperatuur, vermijd je scherpe voorwerpen en bewaar je alles droog en donker.

Veelgestelde vragen

Bevatten siliconen PFAS? Chemisch gezien niet: siliconen zijn opgebouwd uit silicium en zuurstof, PFAS uit koolstof en fluor. Het RIVM benoemt wel dat het niet is onderzocht of onbedoelde verontreiniging of afbraakproducten van PFAS uit siliconen of rubber voedselcontactmaterialen kunnen vrijkomen, dus “chemisch geen PFAS als grondstof” is de precieze formulering, niet “PFAS-vrij in elk opzicht bewezen”.

Is siliconen hetzelfde als BPA-vrij? Ja, siliconen bevat geen BPA als grondstof, omdat het niet van dezelfde grondstoffen wordt gemaakt als polycarbonaat-kunststof, waar BPA van oudsher in zit. Hoe die twee grondstoffen precies uit elkaar lopen, en waarom die vraag los staat van de PFAS-discussie, lees je uitgebreider in dit artikel over siliconen en BPA.

Zijn siliconen bakvormen veilig in de oven? Bij normaal gebruik onder 200°C wel, volgens de Rijksoverheid. Boven die temperatuur kunnen siloxanen ontstaan. Kies bij voorkeur 100% siliconen producten van een bekend merk, en bak een nieuwe bakvorm eerst in.

Geeft siliconen microplastics af? Niet zoals petroleum-plastic dat doet, maar de claim dat het nooit gebeurt is te stellig. Onderzoek naar stoomsterilisatie van siliconenrubber babyspenen toonde meetbare afgifte van micro- en nanoplastics aan. Voor siliconen bakvormen en keukengerei onder normaal ovengebruik ontbreekt vergelijkbaar onderzoek nog.

Wat is het verschil tussen food grade en medical grade siliconen? Food grade siliconen is geschikt voor voedselcontact en EU-conform, medical grade siliconen heeft strengere zuiverheidseisen en wordt gebruikt voor medische toepassingen. Beide bevatten geen PFAS of BPA.

De bottom line die je moet onthouden

Siliconen bevat chemisch gezien géén PFAS: dat zijn twee losstaande stofgroepen die vaak verward worden omdat ze allebei gebruikt worden voor anti-aanbakdoeleinden. Wat de meeste artikelen je niet vertellen, is dat het RIVM zelf nog een kennisleemte benoemt over mogelijke onbedoelde verontreiniging in siliconen en rubberen voedselcontactmaterialen, en dat de claim “siliconen geeft nooit microplastics af” door recent onderzoek is genuanceerd.

Wil je de veiligste keuze maken? Kies voor 100% food grade of medical grade siliconen producten van een bekend merk, houd je aan de temperatuurrichtlijnen onder de 200°C, en was nieuwe producten goed uit voor het eerste gebruik.

Bronnen

1. RIVM (2019). Per- and polyfluoroalkyl substances (PFASs) in food contact materials. Briefrapport 2018-0181. Geraadpleegd via rivm.nl
2. Rijksoverheid, Waarzitwatin. Siliconen bakvormen. Geraadpleegd via waarzitwatin.nl
3. NVWA. Wetgeving voedselcontactmaterialen. Geraadpleegd via nvwa.nl
4. Test-Aankoop (2022). Onderzoek naar siliconen bakvormen. Geraadpleegd via test-aankoop.be
5. Europese Commissie / ECHA. Verordening (EU) 2024/1328 (D4, D5, D6-restrictie). Geraadpleegd via eur-lex.europa.eu en echa.europa.eu
6. Su, Y. et al. (2022). Steam disinfection releases micro(nano)plastics from silicone-rubber baby teats. Nature Nanotechnology, 17, 76-85.
7. FOD Volksgezondheid België. Materialen in contact met voeding. Geraadpleegd via health.belgium.be

Laatst inhoudelijk bijgewerkt: augustus 2026