Wat zit er op jouw zomerse groente en fruit? Alles over PFAS-pesticiden

Het is half mei en de eerste bakjes aardbeien liggen al in de schappen. Misschien heb je er al een paar gepakt. Ze zien er goed uit, ze ruiken lekker en ze zijn verschrikkelijk verleidelijk bij een zomerse avond. Maar wist je dat in 2024 in 12 van de 13 onderzochte bakjes gangbare aardbeien PFAS-pesticiden werden gevonden? En dat in de twee biologische monsters nul bestrijdingsmiddelen werden aangetroffen?

Dit is een onderwerp dat echt de moeite waard is om goed te begrijpen, want het is genuanceerder dan het op het eerste gezicht lijkt. PFAS in pesticiden zijn namelijk niet hetzelfde als de industriële PFAS die je kent van antiaanbakpannen en regenjassen. Maar het is wél een reden om bewustere keuzes te maken bij de groenteboer of de supermarkt. Ik leg het je precies uit.

PFAS in pesticiden: hetzelfde als in je pan?

Eerst een cruciaal onderscheid, want hier gaat het in de berichtgeving regelmatig mis. PFAS is een verzamelnaam voor duizenden verschillende chemische stoffen. De PFAS die je kent van antiaanbaklagen, regenjassen en blusschuim zijn industriële PFAS: ze breken vrijwel niet af, stapelen zich op in het milieu en in je lichaam, en worden om die reden ‘eeuwige chemicaliën’ genoemd.

De PFAS die als werkzame stof in pesticiden zitten zijn een andere categorie. Radar onderzocht dit in maart 2024 uitgebreid en stelde vast: de PFAS in pesticiden zijn wél afbreekbaar, in tegenstelling tot de industriële PFAS. Dat is een belangrijk verschil dat eerlijk benoemd moet worden.

“De PFAS in pesticiden zijn overigens wél afbreekbaar.” — Radar AVROTROS, PFAS op groente en fruit: is het schadelijk?, maart 2024

Maar dat maakt het verhaal niet onbelangrijk. Want afbreekbaar betekent niet direct dat ze onschadelijk zijn. PAN Europe en PAN Nederland wijzen erop dat sommige pesticiden persistent zijn of afbreken tot persistente metabolieten. En er zijn 37 pesticiden goedgekeurd in de EU die onder de PFAS-definitie vallen, waarvan er 25 werkzame stoffen zijn die in Nederland zijn toegelaten. De zorg zit hem niet in acute vergiftiging, maar in langdurige, herhaalde blootstelling aan een cocktail van meerdere stoffen tegelijk.

De cijfers: Nederland is Europees koploper

De cijfers zijn wat ze zijn, en ze zijn de moeite waard om goed tot je door te laten dringen. Pesticide Action Network (PAN) Europe onderzocht ruim 12.000 groente- en fruitmonsters in Nederland over de periode 2011 tot 2021. De bevindingen werden in februari 2024 gepubliceerd en opgepikt door onder meer Radar, Nieuwe Oogst en meerdere wetenschappelijke media.

“In tien jaar tijd is het aantal groenten met PFAS-pesticiden in Nederland gestegen met 257 procent.” — PAN Europe / Nieuwe Oogst, februari 2024

Nederland en België zijn binnen de EU de belangrijkste producenten van voedsel waarop PFAS-pesticiden zijn aangetroffen. Dat heeft alles te maken met de intensieve teelt van kasgroenten en zachtfruit, waarbij preventief wordt gespoten. In 2021 werd in Nederland 221.000 kilo aan gewasbeschermingsmiddelen met PFAS gebruikt.

Spoiler: dit zijn ook precies de zomerse producten die je bij een barbecue-avond of een zomerse salade op tafel zet.

Het aardbeionderzoek van 2024: de meest recente cijfers

PAN Nederland deed in de zomer van 2024 een specifiek vervolgonderzoek naar aardbeien. Ze kochten 15 bakjes aardbeien bij Nederlandse supermarkten: 13 gangbaar geteeld en 2 biologisch. De uitkomst was opvallend helder.

In alle 13 gangbare monsters werden residuen van bestrijdingsmiddelen gevonden. In 12 van de 13 bakjes zaten ook PFAS-pesticiden. In de twee biologische monsters werd geen enkel bestrijdingsmiddel aangetroffen.

“In slechts één van de 13 bakjes gangbare aardbeien zijn geen PFAS-pesticiden aangetroffen. In de twee onderzochte biologische monsters zijn geen resten van pesticiden gevonden.” — PAN Nederland, Aardbeienonderzoek 2024

Margriet Mantingh, voorzitter van PAN Nederland, reageerde scherp: “We moeten snel stoppen met PFAS-pesticiden. Deze stoffen breken heel slecht af en brengen schade toe aan onze gezondheid en ons milieu.”

Tegelijkertijd: de gevonden hoeveelheden voldeden in vrijwel alle gevallen aan de Europese maximumresiduwaarden (MRL). Slechts één bakje aardbeien, van AH in Wageningen, overschreed de wettelijke norm. Maar PAN Nederland wijst op een cruciale nuance: voor baby- en peutervoeding geldt een veel strengere norm van 0,01 mg/kg. En de meeste gangbare aardbeien overschrijden die strenge babyvoedingsnorm wel degelijk. Maak je dus zelf een fruithapje voor je peuter van gangbare aardbeien, dan kom je snel in de buurt van die grens.

Wassen helpt, maar niet volledig

Je denkt misschien: ik was mijn aardbeien altijd goed, dan is er toch niks aan de hand? Dat is een begrijpelijke gedachte, en gedeeltelijk klopt het ook. Wassen verwijdert een deel van de pesticiden die op het oppervlak zitten. Maar een deel van de werkzame stoffen in pesticiden werkt systemisch: ze worden door de plant opgenomen en zitten dus ook in de vrucht zelf, niet alleen op het oppervlak.

“Wassen en schillen vermindert de blootstelling slechts gedeeltelijk. Die zit ook in de vrucht zelf.” — Sjoerd van de Wouw, bioloog bij PAN-NL, via Biojournaal, januari 2026

Wassen heeft dus zeker zin, maar het is geen afdoende maatregel. De meest effectieve stap is keuze maken bij de bron: welk product koop je?

Helpt baking soda dan?

Baking soda wordt online volop aangeprezen als dé oplossing om pesticiden van je fruit te wassen. En voor gewone oppervlakte-pesticiden klopt dat deels. Onderzoek van de University of Massachusetts toonde aan dat 15 minuten weken in een 1 procent baking soda-oplossing tot 96 procent van bepaalde pesticiden verwijdert, aanzienlijk beter dan spoelen met water alleen, waarmee je hooguit 25 procent haalt.

Maar voor PFAS-pesticiden specifiek is baking soda geen oplossing. Baking soda, azijn en zout zijn niet effectief voor het verwijderen van PFAS van groenten en fruit. PFAS zijn immers chemisch stabiele verbindingen die zich niet laten afbreken door een eenvoudig wasbadje. En systemische pesticiden, waaronder een deel van de PFAS-varianten, dringen door de schil heen en zijn sowieso niet weg te wassen.

Wassen heeft dus altijd zin, ook met baking soda, maar het is geen volledige oplossing voor PFAS-pesticiden. De eerlijk eerlijke conclusie blijft: wie de PFAS-pesticidenblootstelling echt wil beperken heeft maar één bewezen effectieve stap, namelijk kiezen voor biologisch bij de meest belaste producten.

Zo gebruik je baking soda correct: Vul een kom met koud water en los er 1 eetlepel baking soda per 1,5 liter water in op. Leg je groente of fruit erin en laat 12 tot 15 minuten weken. Spoel daarna goed af onder koud stromend water.

De PesticidenEetwijzer: jouw concrete hulpmiddel

PAN Nederland publiceerde eind 2024 de PesticidenEetwijzer, de Nederlandse tegenhanger van de Amerikaanse ‘Dirty Dozen’-lijst. De eetwijzer is gebaseerd op meer dan 3.000 metingen van de NVWA over de periode 2021 tot 2023 en wordt regelmatig geactualiseerd. De meest recente versie (op basis van NVWA-data 2022-2024, gepubliceerd december 2025) laat zien:

Meest belaste fruit (gemiddeld aantal pesticiden per product):

Minst belaste fruit:

Meest belaste groenten:

Minst belaste groenten:

Eén op de vijf groente- en fruitproducten bevat PFAS-pesticiden, zo becijfert PAN-NL op basis van deze NVWA-data. Een significante categorie, en precies de reden waarom dit artikel relevant is.

Biologisch versus gangbaar: het verschil is groot

Het biologische versus gangbare onderscheid is hier écht relevant, want de cijfers laten een opvallend groot verschil zien. In de gangbare landbouw zijn ongeveer 240 verschillende pesticiden toegestaan. Biologische boeren mogen maar 10 werkzame stoffen gebruiken, en alleen als laatste redmiddel bij plagen. Preventief spuiten, zoals in de gangbare landbouw gebruikelijk is, is bij biologische teelt niet toegestaan.

De NVWA-metingen over 2021-2023 maken dit zichtbaar. Bij biologisch fruit vinden ze gemiddeld 0,2 residuen per monster. Bij gangbaar geteeld fruit is dat 2,8 residuen per monster. En in het aardbeionderzoek van PAN-NL uit 2024 was het verschil nog scherper: bij biologisch nul residuen, bij gangbaar in vrijwel alle gevallen meerdere.

“Uit de NVWA-gegevens blijkt dat de biologische sector vele malen beter scoort.” — Sjoerd van de Wouw, bioloog bij PAN-NL

Biologisch kopen is niet altijd mogelijk of betaalbaar. Maar als je wilt prioriteren, dan zijn aardbeien, paprika en citrusvruchten de producten waar de stap naar biologisch het meest zinvol is. Voor asperges, rode kool of bloemkool is het verschil kleiner, want die scoren ook gangbaar al relatief laag.

Wat doet de overheid eraan?

Het Ctgb, het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden, beoordeelt alle pesticiden op veiligheid voor mens, dier en milieu. Woordvoerder Hans van Boven zei hierover in Nieuwe Oogst in 2024:

“Wij checken van elk gewasbeschermingsmiddel of er PFAS in zitten of niet. Wij beoordelen of het veilig is voor mens, dier en milieu en kijken naar de afbreekbaarheid. Breken PFAS niet goed af en concentreren ze zich in grote mate in het milieu, dan laten we het middel niet toe.” — Hans van Boven, woordvoerder Ctgb, Nieuwe Oogst, juli 2024

Tegelijkertijd erkent Van Boven dat het Ctgb volgend is, niet leidend: als de Europese regelgeving verandert, volgt het Ctgb. Nederland werkt samen met Duitsland, Denemarken, Zweden en Noorwegen aan een Europees voorstel voor een breed PFAS-verbod, maar pesticiden zijn vooralsnog uitgezonderd van dat voorstel.

Peter Leendertse, onderzoeker bij het Centrum voor Landbouw en Milieu, verwoordt het scherp: “De afhankelijkheid van chemie in de landbouw is een punt van zorg en toont de noodzaak aan van een transitie naar niet-chemische middelen.”

De NVWA controleert jaarlijks duizenden monsters. In 2024 werden meer dan 7.000 monsters genomen bij Nederlandse levensmiddelenbedrijven. Slechts 3 procent overschreed de maximale residuwaarden. Dat laat zien dat de wettelijke normen goed worden nageleefd. Maar het debat gaat er juist over of die normen streng genoeg zijn.

Wat kun jij concreet doen?

Meer groente en fruit eten is en blijft het beste advies voor je gezondheid. Dat staat buiten kijf. De PesticidenEetwijzer is niet bedoeld om je bang te maken of om minder groente te eten, maar om bewustere keuzes te maken. Dat is precies het goede gebruik ervan.

Was altijd grondig, ook al haal je er niet alles mee weg. Kies voor biologisch bij de meest belaste producten als je dat kunt, met name aardbeien, paprika, citrus en druiven. Varieer en eet niet dagelijks hetzelfde product. En raadpleeg de PesticidenEetwijzer van PAN-NL als je wilt weten hoe jouw favoriete groenten en fruit scoren.

Wil je meer begrijpen over hoe PFAS en aanverwante stoffen van elkaar verschillen? Of lees je liever meer over PFAS in voeding in het algemeen? Beide pagina’s geven je de context die bij dit onderwerp hoort.

Veelgestelde vragen

Zijn aardbeien met PFAS-pesticiden gevaarlijk? De gevonden residuen vallen in vrijwel alle gevallen binnen de Europese wettelijke normen voor consumenten. Voor baby- en peutervoeding gelden strengere normen, en die worden door gangbare aardbeien regelmatig wel overschreden. Voor volwassenen is het risico van incidentele consumptie klein. Wil je voorzichtig zijn, kies dan voor biologisch.

Helpt wassen de PFAS-pesticiden van mijn aardbeien af? Gedeeltelijk. Wassen verwijdert oppervlakte-residuen, maar systemische pesticiden die door de plant zijn opgenomen zitten ook in de vrucht zelf en worden niet verwijderd door wassen. Wassen heeft altijd zin, maar is geen complete oplossing.

Zijn PFAS-pesticiden hetzelfde als PFAS uit een antiaanbakpan? Nee, dat is een belangrijk onderscheid. De PFAS in pesticiden zijn wél afbreekbaar, in tegenstelling tot de industriële PFAS uit antiaanbaklagen en blusschuim, die zich opstapelen in het milieu en in het lichaam. Maar afbreekbaar betekent niet per definitie onschadelijk, zeker niet bij langdurige blootstelling.

Welke groenten en fruit zijn het minst belast met pesticiden? Kiwi, watermeloen, ananas, avocado, asperges, rode kool, bloemkool en spruitjes scoren het laagst in de PesticidenEetwijzer van PAN-NL. Dat zijn de producten waarbij het onderscheid tussen biologisch en gangbaar het kleinst is.

Zijn biologische aardbeien echt veiliger? Ja, op basis van de beschikbare meetgegevens wel. In het aardbeionderzoek van PAN-NL uit 2024 werden in de biologische monsters nul residuen van bestrijdingsmiddelen gevonden. Biologische teelt maakt geen gebruik van synthetische pesticiden, wat de kans op residuen sterk verlaagt.

Conclusie

PFAS-pesticiden op zomerfruit zijn een reëel en goed gedocumenteerd fenomeen. In 12 van de 13 gangbare aardbeimonsters werden ze in 2024 gevonden. In biologische monsters niet. De PFAS in pesticiden zijn afbreekbaar, anders dan de industriële PFAS die je kent van antiaanbaklagen. Maar langdurige blootstelling aan een cocktail van meerdere stoffen tegelijk rechtvaardigt bewuste keuzes. Was altijd, varieer, en kies biologisch bij de meest belaste producten als dat mogelijk is. En onthoud: meer groente en fruit eten blijft het beste advies voor je gezondheid, ook als ze niet altijd biologisch zijn.

Bronnen

• PAN Europe via Nieuwe Oogst, PFAS op groenten en fruit, februari 2024 — nieuweoogst.nl
• PAN Nederland, Aardbeionderzoek 2024 met PFAS-pesticiden — pan-netherlands.org
• PAN Nederland, PesticidenEetwijzer (NVWA-data 2022-2024) — pan-netherlands.org
• Radar AVROTROS, PFAS op groente en fruit: is het schadelijk?, maart 2024 — radar.avrotros.nl
• Nieuwe Oogst, Groeiende zorg over PFAS in de landbouw, juli 2024 — nieuweoogst.nl
• Biojournaal / Ekoplaza, Waarschuwing pesticidenresten groente en fruit, januari 2026 — biojournaal.nl
• Food Compass, NVWA inspectieresultaten bestrijdingsmiddelen 2024 — foodcompass.nl
• NVWA, Bestrijdingsmiddelen — nvwa.nl
• Duurzaam Ondernemen, PFAS in Europese groenten en fruit, 2024 — duurzaam-ondernemen.nl
• Dr. Lili He, University of Massachusetts, gepubliceerd in Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2017. Gerapporteerd via EOS Wetenschap
• LessToxicPlease, Hoe haal je het gif uit niet-biologisch voedsel?
• Prof. Pieter Spanoghe, hoogleraar pesticideresten, Universiteit Gent, via Voeding Nu