Zit er PFAS in siliconen? De waarheid achter deze chemische verwarring

Je staat in de keuken met je siliconen spatel in de hand en vraagt je af: zit er nu wel of geen PFAS in dit ding? Het is een vraag die steeds meer mensen bezighoudt, vooral nu PFAS zo vaak in het nieuws komt. En terecht! Want deze “forever chemicals” zijn niet iets waar je lichaam op zit te wachten.

Het korte antwoord? Nee, siliconen bevatten geen PFAS. Maar er zit veel meer achter dit verhaal dat je absoluut moet weten voordat je je volgende keukenaankoop doet.

Waarom deze verwarring überhaupt bestaat

De verwarring tussen PFAS en siliconen is eigenlijk heel logisch. Beide materialen worden namelijk gebruikt voor hetzelfde doel in de keuken: zorgen dat je eten niet aanplakt! Je ziet ze in bakpapier, pannen, spatels en bakvormen. Maar chemisch gezien zijn het compleet verschillende werelden.

Siliconen bevatten geen PFAS of BPA. Food grade siliconen mogen in de EU worden gebruikt voor de productie van siliconen producten die in aanraking komen met voedsel. Deze bevestiging van experts maakt meteen duidelijk waar we staan.

Wat zijn PFAS eigenlijk precies?

PFAS staat voor Per- en PolyfluorAlkylStoffen. PFAS is een verzamelnaam en staat voor per- en polyfluoralkylstoffen. Deze groep chemische stoffen is door mensen gemaakt en komt van nature niet voor in het milieu. Ze hebben een paar handige eigenschappen: ze zijn bijvoorbeeld water-, vet-, vuil- en stofafstotend. Ze kunnen goed tegen warmte en worden niet gemakkelijk aangetast door andere chemische stoffen.

Het problematische? Van een aantal PFAS is bekend dat ze ongewenste eigenschappen hebben. Van deze stoffen is bekend dat ze niet of nauwelijks afbreken in het milieu (ze zijn persistent), schadelijke effecten kunnen geven in mensen en het milieu (ze zijn toxisch), zich gemakkelijk en snel verspreiden.

En hier wordt het echt zorgwekkend: mensen in Nederland krijgen te veel PFAS binnen via voedsel en drinkwater. Dit blijkt uit onderzoek van het RIVM uit 2021. Hierdoor kunnen er nadelige effecten op de gezondheid ontstaan.

En siliconen dan? Waar zijn die van gemaakt?

Siliconen worden gemaakt van silicium, dit wordt ook wel kiezel genoemd. Het is een van de meest voorkomende grondstoffen op aarde. Silicium komt voor in het menselijk lichaam en zit in verschillende voedingsproducten zoals champignons en fruitschillen.

Het productieproces is fascinerend: om siliconen te maken wordt silicium eerst omgezet in een speciale stof die kan reageren met de chemische stof methylchloride. Hierdoor ontstaan kleine bouwsteentjes (siloxanen). Deze bouwsteentjes worden vervolgens met water gemengd, waardoor het chloor verdwijnt en ze aan elkaar plakken tot lange ketens. Die ketens vormen samen siliconen.

Het cruciale verschil dat je moet kennen

Hier zit de kern van het verhaal: PFAS bevatten fluor, siliconen niet! PFAS zijn fluorhoudende chemicaliën, terwijl siliconen bestaan uit silicium, zuurstof en koolstof. Het zijn twee compleet verschillende chemische families.

Denk er zo over: het is alsof je vraagt of appels citroenzuur bevatten omdat ze allebei fruit zijn. Ze kunnen beide in dezelfde fruitschaal liggen (net zoals PFAS en siliconen beide in keukens gebruikt worden), maar chemisch zijn het totaal verschillende dingen.

Maar wacht even – zijn siliconen dan wel helemaal veilig?

Hier wordt het interessant! Want ook al bevatten siliconen geen PFAS, er zijn wel andere dingen waar je op moet letten. Er wordt gespeculeerd over het lekken van stoffen (bijvoorbeeld kankerverwekkende siloxanen) wanneer het wordt verhit. Dit zou mogelijk zijn bij verhitting boven de 150/180 graden.

Het Nederlandse RIVM geeft duidelijke richtlijnen: siloxanen kunnen wel weer ontstaan als je bij te hoge temperaturen gaat bakken. Houd je daarom altijd aan de gebruiksaanwijzing van de producent. Verhit de siliconen bakvorm het liefst niet boven de 200 graden bij het bereiden van voedsel.

De praktische tips die je echt gaat gebruiken

Voor nieuwe siliconen producten:

Was de siliconen bakvorm goed uit voor het eerste gebruik. Het is ook goed om de siliconen bakvorm de eerste keer voor te bakken. Dit kan je doen door de siliconen bakvorm te vullen met een mengeling van water en olie en een uur in een oven te zetten, op 220 graden. Hiermee verwijder je achtergebleven siloxanen.

Let op de kwaliteit:

Food grade siliconen mogen in de EU worden gebruikt voor de productie van siliconen producten die in aanraking komen met voedsel. Medical grade siliconen mogen ook worden gebruikt voor medische toepassingen en voldoen aan strengere eisen dan Food grade siliconen.

Herken kwaliteitssiliconen:

Je kunt vaak testen of een product van 100% siliconen is gemaakt door het te draaien. Bij echte siliconen blijft de kleur en structuur overal gelijk, terwijl goedkopere mengsels vaak wittige streepjes laten zien onder spanning.

Hoe zit dat met bakpapier?

PFAS zijn synthetische stoffen die schadelijk zijn voor milieu én gezondheid. Bij hoge temperaturen kunnen ze vrijkomen, en ze breken niet af in het milieu. Siliconen zijn gemaakt van silicium (afkomstig uit zand), en vormen een veilige, hittebestendige coating. Ze komen niet vrij bij normaal gebruik in de oven, en zijn niet schadelijk voor je gezondheid.

Veel bakpapier gebruikt tegenwoordig siliconencoating in plaats van PFAS! Het bakpapier van Albert Heijn bleek volgens het onderzoek vrij van PFAS. Net als het bakpapier van onder andere Lidl, HEMA en Action. Wat deze soorten wel gemeen hebben, is dat ze een siliconen coating gebruiken in plaats van een fluorlaag.

De nieuwste ontwikkelingen waar je van moet weten

De EU neemt PFAS steeds serieuzer. Op initiatief van Duitsland en Nederland hebben deze landen samen met Denemarken, Noorwegen en Zweden een zogenoemd restrictievoorstel ingediend op basis van de REACH-verordening om te komen tot een Europees verbod op productie, gebruik, verkoop en import van PFAS.

En wat met siloxanen? Ook daar wordt actie ondernomen: De EU nam een nieuwe verordening aan over het gebruik van siloxanen D4, D5 en D6, die op 6 juni 2024 van kracht wordt. Deze chemische stoffen worden beperkt tot een concentratie van minder dan 0,1% van het gewicht van het product.

Hoopgevende alternatieven voor bewuste consumenten

De goede nieuws? Er zijn steeds meer veilige opties beschikbaar! Voor mensen die zich zorgen maken over zowel PFAS als siloxanen, zijn er uitstekende alternatieven:

• RVS (roestvrij staal) keukengerei zonder coating
• Glazen bakvormen en opbergpotten
• Gietijzeren pannen met natuurlijke anti-aanbaklaag
• Keramische bakvormen
• Gevelimpregnering zonder PFAS, siliconen, silanen en siloxanen (dit toont aan dat er innovatieve PFAS-vrije alternatieven ontwikkeld worden)

Waar zit siliconen allemaal in je keuken?

Je hebt vast meer siliconen in je keuken dan je denkt! Het zit niet alleen in die handige spatel, maar eigenlijk overal waar flexibiliteit en hittebestendigheid gewenst zijn.

Bij het keukengerei vind je siliconen terug in alle soorten spatels en lepels, van de klassieke bakspatel voor je pannenkoeken tot de speciale wokspatel met extra brede kant. Ook je mixspatel die zo handig is voor het uitlekken van kommetjes, de soeplepel met uitgietkanaal, pastalepel en opscheplepel bevatten vaak siliconen. Hetzelfde geldt voor keukentangen, gardes, bakkwasten, schuimspanen en zelfs gespecialiseerde tools zoals een vis-turner.

Siliconen keukengerei is zo populair omdat het hittebestendig is tot 200-250°C, je anti-aanbaklagen niet beschadigt, zachter en flexibeler is dan plastic of metaal, gemakkelijk schoon te maken is en bacteriën er zich niet aan kunnen hechten.

In de bakwereld zie je siliconen vooral terug in alle mogelijke vormen. Van kleine muffinvormpjes en cupcakevormen tot grote cakevormen in elke denkbare vorm. Ook brownievormen, donut-makers en zelfs mini-bakvormpjes voor kinderen zijn vaak van siliconen gemaakt. Bij de grote bakvormen denk aan broodvormen, springvormen voor cheesecakes en quichevormen. Daarnaast heb je praktische dingen zoals herbruikbare bakmatten die bakpapier vervangen, uitrolmatten voor deeg, en allerlei leuke vormjes voor chocolade, ijslollies en bonbons.

Voor opslag en bewaren wordt siliconen steeds handiger. Die rekbare deksels die perfect over verschillende maten kommen passen, vershoudbakjes met flexibele siliconen deksels, herbruikbare voedselverpakking, afsluitringen voor glazen potten en zelfs zak-sealers voor chipszakken. Ook wijnstopper, flessendoppen en kruidenhouders maken vaak gebruik van siliconen voor een goede afsluiting.

Veiligheid en bescherming is een ander groot gebied waar siliconen zich bewijst. Ovenwanten hebben vaak een siliconen buitenkant voor betere hittebescherming, net als pannenlappen en onderzetters. Voor extra bescherming zijn er zelfs handschoenen voor je hele arm bij grote ovens. Daarnaast vind je siliconen terug in anti-slip matten voor laden, pannenonderzetters en grip-strips voor snijplanken.

Bij drankjes en ijs zie je siliconen in ijsblokjesvormen van alle soorten, van standaard blokjes tot grote exemplaren voor cocktails of creatieve vormen zoals hartjes en sterren. Ook herbruikbare rietjes, glasmarkeerders en fruitinfusers voor waterflessen zijn vaak van siliconen gemaakt.

Wat veel mensen niet weten is dat siliconen ook verstopt zit in veel keukenapparaten. Afdichtringen in blenders, kleppen in waterkokers, anti-slip voetjes van apparaten, flexible onderdelen in keukenmachines en zelfs slangen in koffiemachines. Ook accessoires zoals airfryer bakmatten, Instant Pot afdichtringen en steamer-inserts maken gebruik van siliconen.

Hoe herken je kwaliteitssiliconen?

Er zijn twee hoofdkwaliteiten waar je op moet letten. Food grade siliconen is geschikt voor voedselcontact en EU-goedgekeurd, terwijl medical grade siliconen nog hogere zuiverheidseisen heeft en gebruikt wordt voor medische toepassingen. Beide bevatten geen PFAS of BPA, dus op dat vlak zit je goed.

Thuis kun je zelf testen of een product echt van kwaliteitssiliconen is gemaakt door het te draaien of rekken. Echte siliconen behouden overal dezelfde kleur en structuur, terwijl goedkopere mengsels onder spanning vaak witte streepjes laten zien. Kijk ook altijd naar de temperatuurindicaties, die moeten minimaal 200°C aangeven.

Bij het kopen let je op aanduidingen zoals “100% siliconen” (de beste keuze), “BPA-vrij” (standaard bij kwaliteitssiliconen), “FDA-goedgekeurd” of “EU-conform”, en controleer of de temperatuurbestendigheid duidelijk vermeld staat.

Waar koop je het beste siliconen keukengerei?

Voor een basisassortiment met goede prijs-kwaliteitverhouding kun je terecht bij HEMA. OXO Good Grips biedt premium kwaliteit met doordacht design. Bol.com heeft een grote keuze van verschillende merken, en bij keukenspeciaalzaken krijg je expert advies. Budgetsets van 12-delig kosten meestal tussen de 20-40 euro, het middensegment ligt tussen 40-80 euro, en premium merken gaan vanaf 80 euro.

Let er bij aankoop op dat je sets zonder temperatuurindicatie vermijdt, kies voor bekende merken, lees reviews over duurzaamheid en check of losse vervanging mogelijk is voor onderdelen.

Voor onderhoud hoef je je geen zorgen te maken. Gewoon afwassen of in de vaatwasser, geen schuurmiddelen gebruiken, goed drogen voor opslag en af en toe uitkoken voor diepe reiniging. Om de levensduur te verlengen gebruik je het niet boven de maximum temperatuur, vermijd je scherpe voorwerpen, spoel je nieuwe producten goed en bak je ze eventueel voor, en bewaar je alles droog en donker.

De bottom line die je moet onthouden

Siliconen bevatten géén PFAS – dat is wetenschappelijk vastgesteld. Het zijn twee compleet verschillende chemische groepen die vaak verward worden omdat ze beide gebruikt worden voor anti-aanbakdoeleinden.

Wil je de veiligste keuze maken? Kies voor food grade of medical grade siliconen producten, houd je aan de temperatuurrichtlijnen (onder de 200°C), en was nieuwe producten goed uit. En vergeet niet: het RIVM adviseert de overheid om ervoor te zorgen dat mensen minder in contact komen met PFAS – dus elke PFAS-vrije keuze die je maakt, helpt!

De toekomst ziet er hoopvol uit, met steeds meer bewustzijn over chemische veiligheid en innovatieve alternatieven die het koken en bakken veiliger maken zonder in te boeten op gemak.

Siliconen is dus echt overal in de moderne keuken! Van je koffiemachine tot je ijsblokjesmaker – het zit er allemaal in. Het fijne is dat kwaliteitssiliconen veilig en duurzaam zijn, zolang je maar op de juiste kenmerken let bij je aankoop.