Wat is PFOS precies: De stof achter Scotchgard en blusschuim

Je scrolt door het nieuws en leest over verhoogde bloedwaarden bij mensen rond de Westerschelde. De schuldige: PFOS. Je denkt meteen “wacht, is dat niet hetzelfde als PFOA?” Nee, dus. Herkenbaar, die verwarring? Dan ben je hier aan het juiste adres.

PFOS (perfluoroctaansulfonaat) is, net als PFOA, een specifieke stof uit de PFAS-familie, maar dan met een eigen geschiedenis. Waar PFOA vooral bekend werd via Teflon, zit PFOS achter bekende namen als Scotchgard en het blusschuim dat decennialang op vliegvelden en oefenterreinen werd gebruikt. PFOS is zelfs al sinds 2008 verboden in de EU, twaalf jaar eerder dan PFOA. Toch wordt de stof nog steeds volop gevonden, met name in bloed van mensen rond de Westerschelde. Wat is PFOS precies, en hoe verhoudt het zich tot PFAS? Laten we het samen uitpluizen.

Wat is PFOS precies?

PFOS staat voor perfluoroctaansulfonaat, een stof met acht koolstofatomen en een sulfonzuurgroep. De Amerikaanse chemiegigant 3M begon de stof al in 1949 op industriële schaal te produceren en verwerkte hem vanaf 1956 in Scotchgard, het bekende vlekwerende middel voor stoffering, tapijt en textiel. Ook belandde PFOS in Scotchban, een coating tegen doorweken van voedselverpakkingen, en in blusschuim dat werd gebruikt om brandende brandstof snel te doven, onder meer op vliegvelden.

Wat wel opmerkelijk is: interne documenten van 3M lieten later zien dat het bedrijf al in de jaren zeventig wist dat de stof zich ophoopte in het bloed van mensen, jaren voordat dit publiekelijk bekend werd. Pas in 2000 kondigde 3M zelf aan de productie van PFOS geleidelijk te stoppen, na toenemende druk van de Amerikaanse milieuautoriteit EPA.

Is PFOS hetzelfde als PFAS?

Nee, ook hier geldt hetzelfde principe als bij PFOA: PFAS is de verzamelnaam voor de hele stofgroep, PFOS is één specifiek lid daarvan. PFOS en PFOA worden vaak in één adem genoemd omdat het de twee langst bekende en meest onderzochte PFAS zijn, naast recentere familieleden als PTFE en GenX, maar het zijn niet dezelfde stof. Zie het als twee neven uit dezelfde grote familie: ze lijken op elkaar, maar hebben allebei hun eigen verhaal.

Het belangrijkste verschil zit in de toepassing en, deels, in het gedrag in het lichaam. PFOA werd vooral gebruikt als hulpstof bij de productie van Teflon, terwijl PFOS zelf het actieve bestanddeel was in producten als Scotchgard en blusschuim. Beide stoffen zijn persistent en bouwen zich op in het lichaam, maar PFOS blijft nog langer aanwezig: de halfwaardetijd in menselijk bloed ligt rond de vijf jaar, tegenover ongeveer drie en een half jaar bij PFOA.

PFOA volgde uiteindelijk hetzelfde pad als PFOS, alleen twaalf jaar later en via een andere route: als hulpstof bij de productie in plaats van als actief bestanddeel in het eindproduct zelf.

Wat weten we over de gezondheidseffecten van PFOS

Het RIVM noemt voor PFOS grotendeels dezelfde effecten als voor PFOA: mogelijke invloed op het immuunsysteem, op cholesterol in het bloed en op leverwaarden, met effecten op het immuunsysteem als het meest gevoelige en eerst optredende gevolg van langdurige blootstelling.

Voor kanker geldt ook hier een genuanceerd beeld, en dat verrast misschien. Het WHO-kankeragentschap IARC classificeerde PFOS in 2023 als “mogelijk kankerverwekkend voor mensen”, groep 2B. Dat is een lagere classificatie dan de groep 1-indeling die PFOA tegelijkertijd kreeg, gebaseerd op onvoldoende bewijs bij mensen en beperkt bewijs in dierproeven, met wel sterk mechanistisch bewijs. De zorg is er dus wel, maar het bewijs voor PFOS is op dit moment minder zwaarwegend dan voor PFOA.

Net als bij PFOA hangt het risico sterk af van de hoeveelheid en de duur van blootstelling. Onderzoek van het RIVM naar bloedmonsters uit 2016 en 2017 liet zien dat vrijwel alle Nederlanders boven de door EFSA vastgestelde gezondheidskundige grenswaarde zitten, met PFOS als de meest gevonden stof van alle onderzochte PFAS. Dat betekent niet dat iedereen daardoor automatisch ziek wordt, benadrukt het RIVM zelf, maar wel dat een nadelig effect op bijvoorbeeld het immuunsysteem niet kan worden uitgesloten.

Bewijskracht: aannemelijk voor effecten op immuunsysteem, cholesterol en lever bij langdurige blootstelling; onvoldoende onderzocht voor een oorzakelijk verband met kanker bij mensen, ondanks de IARC-classificatie. Concrete stappen om blootstelling te verlagen, zoals gevarieerd eten en bewuste productkeuzes, maken daarbij meer verschil dan volledige vermijding, wat toch niet haalbaar is.

Is PFOS nog toegestaan?

Nee. PFOS is al sinds 2008 verboden in de Europese Unie voor de meeste toepassingen, en werd in 2009 wereldwijd opgenomen in bijlage B van het Verdrag van Stockholm, het verdrag dat landen verplicht persistente organische vervuilers te beperken. Daarmee liep het verbod op PFOS twaalf jaar voor op dat van PFOA.

Toch duikt de stof nog steeds op in metingen, en dat verklaart meteen dat nieuwsbericht waarmee je dit artikel begon. Het heeft alles te maken met hoe hardnekkig PFOS is. De stof breekt nauwelijks af en is decennialang op grote schaal gebruikt, onder meer in blusschuim bij calamiteiten zoals het incident met blusschuim op Schiphol in 2008. Rond de Westerschelde, waar in het verleden een 3M-fabriek net over de Belgische grens PFOS-houdende producten maakte, vond het RIVM bij inwoners van gemeenten als Reimerswaal en Vlissingen aantoonbaar hogere concentraties PFOS in het bloed dan gemiddeld in Nederland.

Ook op andere fronten blijft PFOS relevant. Zo verbood de EU per 4 december 2025 al het gebruik van PFOA in blusschuim, met als doel uiteindelijk alle PFAS, inclusief eventuele restanten van PFOS-achtige stoffen, uit blusschuim te weren. Daarnaast loopt het bredere Europese voorstel om de hele PFAS-groep aan banden te leggen, waar ook nieuwe of vervangende stoffen onder vallen.

Veelgestelde vragen over PFOS

Is PFOS hetzelfde als PFAS?

Nee. PFOS is één specifieke stof, PFAS is de verzamelnaam voor de hele stofgroep waar PFOS onder valt, net als PFOA en PTFE.

Wat is het verschil tussen PFOS en PFOA?

Beide zijn PFAS met een vergelijkbare chemische opbouw, maar met verschillende toepassingen. PFOS werd gebruikt in producten als Scotchgard en blusschuim, PFOA vooral als hulpstof bij de productie van Teflon. PFOS blijft ook iets langer in het lichaam aanwezig dan PFOA.

Is PFOS nog toegestaan?

Nee, PFOS is sinds 2008 verboden in de EU voor de meeste toepassingen en staat sinds 2009 op de wereldwijde Stockholm-verdrag-lijst.

Waarom wordt PFOS nog steeds gevonden als het al zo lang verboden is?

Omdat de stof extreem persistent is en zich nauwelijks afbreekt. Gebieden waar vroeger fabrieken of blusschuim-incidenten hebben plaatsgevonden, zoals rond de Westerschelde en Schiphol, laten daardoor nog steeds verhoogde concentraties zien.

Is PFOS kankerverwekkend?

Het WHO-kankeragentschap IARC classificeert PFOS sinds 2023 als “mogelijk kankerverwekkend voor mensen” (groep 2B), een lagere classificatie dan die van PFOA. Het bewijs bij mensen wordt vooralsnog als onvoldoende beoordeeld om een directe oorzaak vast te stellen.

Conclusie

PFOS is, samen met PFOA, een van de twee meest onderzochte en langst bekende PFAS. De stof is al sinds 2008 verboden, maar blijft door zijn extreme persistentie nog altijd terug te vinden in het milieu en in het bloed van mensen, met name in gebieden waar vroeger productie of blusschuim-incidenten plaatsvonden. Gezondheidseffecten zijn vooral aannemelijk gemaakt voor het immuunsysteem, cholesterol en lever, terwijl het bewijs voor een verband met kanker minder sterk is dan bij PFOA. Onthoud vooral: een verbod maakt een PFAS niet meteen verdwenen. Juist daarom blijft PFOS, ondanks het lange verbod, nog altijd onderdeel van het bredere PFAS-vraagstuk.

Bronnen

RIVM (2025). PFAS in bloed van de Nederlandse bevolking. Geraadpleegd via rivm.nl

RIVM (2026). PFAS, risico’s voor gezondheid en milieu. Geraadpleegd via rivm.nl

IARC/WHO (2023, volledig rapport 2025). IARC Monographs Volume 135, Perfluorooctanoic acid (PFOA) and Perfluorooctanesulfonic acid (PFOS). Geraadpleegd via iarc.who.int

Stockholm Convention Secretariat (2009). Listing of PFOS, its salts and perfluorooctane sulfonyl fluoride in Annex B. Geraadpleegd via pops.int

Rijksoverheid. Regels voor PFAS. Geraadpleegd via rijksoverheid.nl