Wat is GenX, en wat is het verband met PFAS?

Je hoort op het nieuws weer iets over Chemours in Dordrecht, en deze keer gaat het niet over PFOA, maar over “GenX”. Even denken: was PFOA niet al verboden? Waarom is er dan nog steeds gedoe rond die fabriek? Klinkt bekend? Dan gaan we dat nu samen ontrafelen.

GenX is de stof die sinds 2012 de rol van PFOA overnam bij de productie van Teflon in de fabriek van Chemours in Dordrecht. Het werd gepresenteerd als het veiligere alternatief, maar zeven jaar later kreeg GenX zelf het stempel “zeer zorgwekkende stof” van de Europese Chemicaliën Agentschap. Dat roept een logische vraag op: als de vervanger uiteindelijk hetzelfde stempel krijgt als de stof die hij moest vervangen, hoe veilig is GenX dan werkelijk? En valt het eigenlijk ook gewoon onder PFAS?

In het kort

• GenX is de technologie, met kernstoffen FRD-902 en FRD-903, die sinds 2012 PFOA verving bij de productie van fluorpolymeren in de Chemours-fabriek in Dordrecht.
• GenX is technisch een PFAS, net als PFOA, en hoort tot dezelfde chemische familie.
• GenX wordt sneller door het lichaam uitgescheiden dan PFOA, maar de Amerikaanse EPA stelde in 2021 een lagere veilige referentiedosis vast, wat wijst op een hogere toxiciteit per dosis.
• GenX is niet verboden, maar staat sinds juni 2019 wel op de Europese lijst van zeer zorgwekkende stoffen.
• GenX valt binnen de scope van het bredere Europese PFAS-restrictievoorstel, waarvan een eventuele restrictie op zijn vroegst in 2027 of 2028 van kracht kan worden.

Wat is GenX precies?

GenX is niet één stof, maar de naam van een technologie waarbij vooral twee stoffen een rol spelen: FRD-902 en FRD-903. Daarnaast ontstaat tijdens het productieproces nog een derde stof, aangeduid als E1. Sinds 2012 gebruikt Chemours in Dordrecht deze technologie om fluorpolymeren, waaronder PTFE, te produceren. Daarvoor gebruikte het bedrijf, destijds nog onder de naam DuPont, PFOA voor datzelfde doel.

De overstap naar GenX kwam voort uit de groeiende zorgen over PFOA. FRD-902 en FRD-903 zijn kleinere moleculen die, zo was de gedachte, minder lang in het lichaam zouden blijven dan PFOA. Dat klopt ook voor een deel: de stoffen worden sneller uitgescheiden. Maar sneller uitscheiden betekent niet automatisch onschadelijk, en dat is precies waar de discussie rond GenX om draait.

Is GenX hetzelfde als PFAS?

Ja. PFOA en GenX zijn allebei per- en polyfluoralkylstoffen, oftewel PFAS. Ze horen tot dezelfde chemische familie en zijn beide bedoeld voor hetzelfde industriële doel: het mogelijk maken van fluorpolymeerproductie. Het enige verschil zit in de precieze moleculaire opbouw, niet in de stofgroep waartoe ze behoren. Dus nee, GenX is geen truc om onder de PFAS-noemer uit te komen, al klinkt de naam net iets minder beladen dan “PFOA” — een associatie die net zo goed meespeelt bij PFOS en PTFE, de twee andere bekende leden van de familie.

Is GenX veiliger dan PFOA?

Deels wel, deels niet, en dat is precies waarom het RIVM voorzichtig blijft met conclusies. Wat wel duidelijk is: de stoffen die bij GenX horen breken, net als PFOA, niet of nauwelijks af in het milieu en zijn giftig. Het is nog onduidelijk of ze zich in dezelfde mate ophopen in het lichaam als PFOA, al is de verwachting dat dit in mindere mate gebeurt.

Voor FRD-903 specifiek geldt dat het RIVM de stof beoordeelt als carcinogeen categorie 2, wat wil zeggen mogelijk kankerverwekkend voor de mens, met daarnaast effecten op de lever. Dat zijn effecten die opvallend dicht bij die van PFOA liggen. Voor de luchtuitstoot rond de Chemours-fabriek in Dordrecht concludeerde het RIVM dat de gemeten concentraties ruim onder de gezondheidskundige grenswaarde blijven, ongeveer vijf keer lager. Er wordt dus voor omwonenden op basis van de luchtblootstelling geen verhoogd risico verwacht, maar dat zegt niets over blootstelling via drinkwater of voedsel uit de eigen moestuin, waar apart onderzoek naar is gedaan.

Belangrijke kanttekening: de Amerikaanse EPA concludeerde in haar definitieve toxiciteitsbeoordeling van oktober 2021 dat de veilige referentiedosis voor GenX-stoffen zelfs lager ligt dan die voor PFOA en PFOS. In gewone taal: per hoeveelheid stof beoordeelt de EPA GenX als schadelijker dan de stoffen die het moest vervangen, ondanks de kortere verblijftijd in het lichaam. Dat is een strenger oordeel dan wat er destijds rond de Chemours-fabriek werd geconcludeerd, en het laat zien dat “sneller uit je lichaam” niet automatisch “minder schadelijk per dosis” betekent.

Bewijskracht: bewezen dat GenX-stoffen persistent en toxisch zijn, dat FRD-903 als mogelijk kankerverwekkend wordt beoordeeld, en dat de EPA een lagere veilige referentiedosis voor GenX vaststelde dan voor PFOA/PFOS; aannemelijk dat de kortere verblijftijd in het lichaam een deel van dat verhoogde risico compenseert, maar onvoldoende onderzocht in hoeverre dat per saldo tot een lager of hoger totaalrisico leidt. Vermijd daarom stellige uitspraken als “GenX is veiliger dan PFOA” — de werkelijkheid is genuanceerder en op onderdelen zelfs ongunstiger voor GenX.

Is GenX toegestaan?

Ja, GenX is niet verboden, in tegenstelling tot PFOA en PFOS. Wel kreeg de stof in juni 2019 van ECHA de status Substance of Very High Concern, in Nederland vertaald naar Zeer Zorgwekkende Stof. Die status verplicht bedrijven onder meer om klanten te informeren over veilig gebruik en om uitstoot zoveel mogelijk te voorkomen, maar betekent geen verbod.

Dat kan gaan veranderen. GenX valt binnen de scope van het brede Europese restrictievoorstel voor de hele PFAS-groep, waarvan de wetenschappelijke evaluatie naar verwachting eind 2026 wordt afgerond. Een eventuele daadwerkelijke restrictie treedt op zijn vroegst pas in 2027 of 2028 in werking, na besluitvorming door de Europese Commissie en de lidstaten.

Voor drinkwater geldt sinds januari 2026 een Europese norm van 100 nanogram per liter voor de som van twintig specifieke PFAS, met een strengere RIVM-richtwaarde van 4,4 nanogram per liter voor de som van PFOA, PFNA, PFHxS en PFOS. Voor GenX zelf hanteert het RIVM daarnaast een eigen indicatieve richtwaarde van 150 nanogram per liter.

GenX rond Chemours: de Dordrechtse situatie

Geen enkel ander GenX-verhaal is zo goed onderzocht als dat rond de Chemours-fabriek in Dordrecht, precies het nieuwsbericht waar dit artikel mee begon. Naast het luchtonderzoek deed het RIVM ook onderzoek naar moestuingewassen in Dordrecht, Papendrecht, Sliedrecht en Molenlanden, nadat GenX en PFOA via de uitstoot van de fabriek in de bodem en het drinkwater terecht waren gekomen, waarbij niet elk kraanwaterfilter even effectief blijkt tegen dit soort kleinere PFAS-moleculen. De conclusie in 2018 was dat gewassen binnen een straal van één kilometer rond de fabriek konden worden gegeten, maar niet te vaak en niet te veel, terwijl gewassen daarbuiten als veilig werden beoordeeld. Na de invoering van de strengere EFSA-grenswaarde in 2020 is deze risicobeoordeling in latere jaren herzien.

Veelgestelde vragen over GenX

Is GenX hetzelfde als PFAS?

Ja. GenX is de naam van een technologie waarbij de stoffen FRD-902 en FRD-903 worden gebruikt, en beide zijn per- en polyfluoralkylstoffen, oftewel PFAS.

Is GenX veiliger dan PFOA?

Gedeeltelijk. GenX-stoffen worden sneller door het lichaam uitgescheiden dan PFOA, maar zijn nog altijd persistent in het milieu en giftig. Eén van de stoffen, FRD-903, wordt door het RIVM beoordeeld als mogelijk kankerverwekkend, vergelijkbaar met PFOA.

Is GenX verboden?

Nee. GenX staat sinds 2019 wel op de Europese lijst van zeer zorgwekkende stoffen, maar is niet verboden. Het valt wel binnen de scope van het bredere Europese PFAS-restrictievoorstel dat op zijn vroegst in 2027 of 2028 van kracht kan worden.

Waarom werd PFOA vervangen door GenX als het uiteindelijk ook risicovol blijkt?

Op het moment van de overstap in 2012 leek GenX op basis van de toen beschikbare kennis een verbetering, vooral omdat de stoffen sneller uit het lichaam verdwijnen. Vervolgonderzoek bracht daarna aanvullende risico’s aan het licht, wat leidde tot de SVHC-status in 2019.

Zit er GenX in mijn drinkwater?

Dat hangt af van waar je woont. Rond de Chemours-fabriek in Dordrecht is in het verleden GenX in oppervlaktewater en moestuingewassen aangetroffen. Nederlandse drinkwaterbedrijven moeten voldoen aan de wettelijke Europese norm voor PFAS in drinkwater.

Conclusie

GenX is de technologie die sinds 2012 PFOA moest vervangen bij de productie van fluorpolymeren, maar bleek na verder onderzoek zelf ook risico’s met zich mee te brengen, en op onderdelen zelfs schadelijker te zijn dan gedacht. De Amerikaanse EPA stelde in 2021 zelfs een lagere veilige referentiedosis vast dan voor PFOA en PFOS, terwijl één van de betrokken stoffen door het RIVM als mogelijk kankerverwekkend wordt beoordeeld. Wat GenX onderscheidt van PFOA en PFOS is vooral dat het nog niet is verboden, al staat het wel sinds 2019 als zeer zorgwekkende stof geregistreerd en valt het onder het bredere Europese PFAS-restrictievoorstel. De les die uit de geschiedenis van GenX te trekken valt: een vervangstof is niet automatisch een veilige stof, ook al wordt hij zo gepresenteerd op het moment van introductie.

Bronnen

• RIVM. GenX. Geraadpleegd via rivm.nl
• RIVM. Evaluation of substances used in the GenX technology by Chemours, Dordrecht. Geraadpleegd via rivm.nl
• RIVM. GenX als Zeer Zorgwekkende Stof. Geraadpleegd via rivm.nl
• RIVM (2022). Risicobeoordeling van PFAS in moestuingewassen uit moestuinen in de gemeenten Dordrecht, Papendrecht, Sliedrecht en Molenlanden (rapport 2022-0010). Geraadpleegd via rivm.nl
• Rijksoverheid (2019). GenX aangewezen als zeer zorgwekkende stof. Geraadpleegd via rijksoverheid.nl
• US EPA (2021). Human Health Toxicity Assessment for GenX Chemicals, final assessment. Geraadpleegd via epa.gov